Kazım Çapacı : Salvia – Adaçayıgiller

 

İçilir, yenir, mis gibi kokar, mikropları öldürür, soğuk algınlığına birebirdir, sakinleştirir, …

Böylesi harika özellikleri olan bir bitkinin eski çağlarda “kutsal” kabul edilmesinden, “şifa verici, iyileştirici” olarak adlandırılmasından daha doğal ne olabilir.

Salvia argentea – Gümüşi Adaçayı – Silver Sage – Endemik -

Adaçayları (Salvia), adını Latince “salveo-iyileşmek” sözcüğünden alırlar. Antiseptik özelliği çok eski çağlardan beri bilinmektedir. Romalılar, adaçayını kutsal saymışlar ve adaçayı toplama işini özel bir tören eşliğinde gerçekleştirmişlerdir. Ortaçağ’da da ateşli hastalıklara karşı adaçayı önemli bir tedavi edici madde olarak kullanılmıştır. Arap dünyasında, adaçayı yetiştirenlerin ölmeyeceğine ilişkin yaygın bir inanış vardır.

Salvia cryptantha– Endemik -

Koruyuculuk, ölümsüzlük, bilgelik simgesi olan adaçayı, Hristiyanlıkta Bakire Meryem’in simgelerinden biridir.

“Meryemana, Bebek İsa ile Herodes’un gazabından kaçmak zorunda kaldığında, kendisini saklamaları için, çayırdaki tüm çiçeklerden yardım istemiş, ama hiçbir çiçek ona yanıt vermemiş. İşte o zaman adaçayı eğilmiş ve Meryemana sığınacak bir yer bulmuş. Onun sık ve koruyucu yapraklarının arasına girerek Herodes’un askerlerinden saklanmış ve askerler onu görmeden geçip gitmişler. Tehlike geçiştirildikten sonra, saklandığı yerden çıkan Meryemana, tatlı sesiyle adaçayına şöyle demiş: Bu andan sonra sonsuza dek insanların en çok sevdiği çiçek sen olacaksın. Seni, insanları tüm hastalıklardan koruyacak kadar güçlü kılıyorum. Bana yaptığın gibi, onları da ölümden kurtar!”

Salvia fruticosa  - Anadolu adaçayı, Alme çalısı, Almecik, Çalba, Dağ elması, Elmacık

Ballıbabagiller (Lamiaceae) ailesinde yer alırlar. Dilimizde dişotu ve meryemiye adlarıyla da bilinir.

Dünyada 700–900 kadar adaçayı türü vardır. (Orta ve Güney Amerika’da 500 tür, Orta Asya ve Akdeniz’de 250 tür, Doğu Asya’da 90 tür). Ülkemizdeki salvia türü sayısı 92 olup bunların da yarısı endemiktir, yani dünyada sadece ülkemizde bulunurlar.  30-75 cm kadar boylanırlar. Kuvvetli kokulu, kışın yapraklarını dökmeyen, genellikle çok yıllık, dayanıklı otsu bitkiler ya da çalılardır, nadiren tek ya da iki yıllık olurlar.

Salvia viridis

Gövdeleri tüylüdür ve bitkinin ikinci yılında odunsulaşırlar. Yaprakları genellikle gri-yeşil renklidir, bazı türlerde alacalı, hatta kırmızı, mor renkte olabilir. Yaprakları genellikle yakıcı bir kokuya sahiptir. Çiçekleri halka şeklinde dizilir. Çiçekler çift dudaklı ve derin haznelidir. Genellikle mor, mavi, nadiren beyaz ya da pembe renkli çiçek açan türleri vardır. Tohumları koyu kahverengi renkte ve oval şekildedir. Genellikle tohumundan kendiliğinden ürer; istenirse gövde çelikleriyle de üretilebilir.

Salvia divaricata– Endemik -

Salvia üyeleri farmakolojik açıdan önemli bir uçucu yağ olan sineol içerir. Bazı türleri çay yerine ya da boyar madde olarak kullanılır. Tüylü ve beyazımsı renkteki yaprakların kurutularak çay olarak tüketilir, et yemeklerine koku ve tad vermek için kullanılır.

Salvia halophila – Tuzcul adaçayı – Endemik -

Adaçayı yaprakları çiçek açmadan önce ve etken maddenin doruğa ulaştığığı öğle saatlerinde toplanmalı, 35 dereceden daha sıcak olmayan gölge yerde kurutulmalıdır. 1-2 tatlı kaşığı kuru yaprağa bir bardak kaynar su eklenir ve 10 dk demlenerek çay olarak tüketilir. 1 tatlı kaşığı adaçayı 1 bardak suyla kaynatılır, sonra 15 dk demlenir. Daha sonra gargara olarak kullanılır. Su buharıyla beraber damıtılmasıyla elde edilen uçucu yağa elma yağı ya da acı elma yağı adı verilir. Taze adaçayı yaprakları ya da toz haline getirilmiş kuru yapraklar elle dişlerin üzerine bastırılarak sürülerek dişleri beyazlatmakta kullanılır.

Salvia verbenaca – Yabani adaçayı

Sindirimi kolaylaştırıcı, gaz gidericidir. Gece terlemesini azaltır. Soğuk algınlığına karşı, ağrı kesici, antiseptik (burun ve boğaz hastalıklarında), yatıştırıcı olarak kullanılır. İdrar söktürücüdür.

Salvia tomentosa – Büyük çiçekli adaçayı

Yüksek antioksidan, antimikrobiyal, antifungal özellikleri vardır. Bu özellikleri sayesinde hazır gıdaların daha sağlıklı olmasını sağlayabilir, insanları serbest radikallerin zararlarından koruyabilir.

Salvia verticillata 

Böcek sokmalarında sokulan yere yaprağının kapatılması önerilmiş eski bir kaynakta. Özellikle arazide, ola ki yanınızda ilacınız yoksa antiseptik, antimikrobiyal özelliklerinden yararlanmak için akılcı bir çözüm gibi görünüyor bu öneri de bana.

Salvia hypargeia – Endemik -

Adaçayının sürekli çay olarak tüketilmesi uygun değildir. Östrojen içerdiğinden gebeler tarafından kullanılmamalıdır. Adaçayı kullanımının istenmeyen durumlara yol açmaması için, adaçaylarının toplandığı bölgelerin sanayi alanları ve karayollarına yakın olmaması gerekir. Tıbbi amaçlı kullanımlarında mutlaka uzmanlara danışılmalıdır.

Salvia wiedemannii – Endemik -

Salvia pratensis – Çayır adaçayı

Sonsöz

Evde ekmek yapmayı sevenler için: Hamuru yoğururken su yerine, demleyip soğuttuğunuz adaçayını kullanmayı deneyin. Tadına doyamayacaksınız.

 

Kaynaklar

1.       Baytop T. Türkçe bitki adları öszlüğü. TDK Yayınları. 3. Baskı, Ankara 2007.

2.       Derman E. Şifalı bitkiler ve tatbik edildiği hastalıklar. Karınca Matbaacılık. İzmir, 1966.

3.       Ebcioğlu N. Yararlı bitkiler. Remzi Kitabevi. 2. Baskı, İstanbul, temmuz 2003.

4.       Gezgin D. Bitki mitosları. Sel Yayıncılık. 2. Baskı, İstanbul, kasım 2010.

5.       Gözcelioğlu B. Endemik salvialar. Bilim ve Teknik Dergisi, Tübitak Ocak 2011, s. 90-1.

6.       http://kazimcapaci.com/cicek_lamiaceae.htm

7.       http://tr.wikipedia.org/

8.       Zeybek U, Haksel M. Türkiye’de ve dünyada önemli tıbbi bitkiler ve kullanımları. Argefar ve Helvacızade Sağlık Yayınları, İzmir, 2010.

 

Kazım ÇAPACI

www.kazimcapaci.com