TÜRKİYE'NİN ENDEMİK ÇİÇEKLERİ

Kazım Çapacı : Endemik Bitkiler

TÜRKİYE’NİN ENDEMİK ÇİÇEKLERİ

Kazım Çapacı

Endemik bitkiler, bulundukları habitatın ekolojik özellikleri nedeniyle sadece o ülkede ya da bölgede yetişen, dünyanın başka bölgesinde yetişme olasılığı olmayan bitkilerdir. Canlılar doğal engellerle karşılaştıklarında yayılışları kesintiye uğrar, topluluklar parçalanıp farklılaşır. Türlerin gen yapıları değişir ve yeni türler ortaya çıkar. Bir alandaki endemizm oranı o alanın jeolojik olarak eskiliğine, izolasyon derecesi ve süresine, topografik özelliklerine bağlı olarak değişir.

Ülkemizde doğal yaşam son yüzyılda değişik tehditlerin etkisi altında kalmıştır. Yine de öylesine zengin bir doğal yaşamımız var ki, hangi köşesine baksam hayranlığım giderek artıyor. Kuşlar, böcekler, örümcekler derken son zamanlarda bitkiler ilgi alanıma girmeye başladı. Ülkemiz sayıları yaklaşık 10.000 olan bitki türleriyle bu konuda da tam bir cennet. Hele bunlardan 3000’den fazlasının endemik olduğunu düşünürsek…

Bitkiler âleminde yaklaşık 350.000 tür vardır. Ülkemiz, sahip olduğu bitkisel çeşitlilik açısından çok önemli bir hazinedir. Bütün Avrupa’daki toplam bitki türü 12.000 iken, ülkemizde yaklaşık 10.000 tür yer alır (İtalya 5600, İspanya 5000, Yunanistan 5000, Fransa 4500, Almanya 2500, İngiltere 2000). Son yıllarda eklenenlerle alt tür ve varyeteler de eklendiğinde ülkemizde 12.000 civarında takson bulunmaktadır. Türkiye’deki bu çeşitliliğin nedeni bitkilerin yetişme ortamlarının çeşitliliğinden kaynaklanır. İklim ve toprak özelliklerindeki değişiklikler bitkilerin türce çeşitlenmesine neden olmaktadır

Ülkemizde çok sayıda bitki için endemizm geçerlidir. Hele bazıları vardır ki, sadece bir bölgede yetişirler (nokta endemikleri). Toros dağlarının batı ve orta kesimleri, İç Anadolu ile Doğu Anadolu arasındaki geçiş alanları endemizm açısından en zengin yerlerdir. Bolkar dağları 305, Erciyes dağı 190, Amanos dağları 250, Kaz dağları 70 endemik takson barındırır.

Cins düzeyinde endemik olan bitkilerin bulunması çeşitlilik açısından önemli bir göstergedir. Türkiye’de cins düzeyinde endemik olan 15 bitki grubu bulunmaktadır.

Avrupa’daki endemik bitki sayısı 2500 iken, ülkemizdeki endemik bitki sayısı 3500’ dür (İtalya 700, İspanya 500, Japonya 2000, ABD 4000 – Antalya 578, Konya 478, İçel 366).

Sadece Antalya’da bile İspanya’dan fazla, tüm Avrupa’nın beşte biri endemik bitki var. Endemik bitki fotoğrafı için Antalya’yı ziyaret etmek kaçınılmaz görünüyor J

Dile kolay, ülkemizde gördüğünüz üç bitkiden biri endemik (endemizm oranı %34.4). Ve ne yazık ki, üzerlerindeki baskı giderek artıyor. Yok olma tehlikesiyle burun buruna olan pek çok harika bitkimiz var. Türkiye’de tehdit altındaki bitkilerden, yaklaşık 1500 tür, yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Pek çoğunun zaten çok dar olan yayılış alanları koruma statüsüne sahip değildir. Hele bunların bazıları öyle dar yayılışlıdır ki, küçücük bir ya da birkaç alanda bulunan bitkilerimiz bulunmaktadır. Düşünsenize, o minicik alan yok edilirse, o güzel çiçeğin de dünyadaki varlığı sonsuza dek ortadan kalkacak.

Korumak için sevmek, sevmek için tanımak gerekir…

Hiçbir şey bilmeyen, hiçbir şeyi sevemez.

Hiçbir şey yapamayan, hiçbir şey anlamaz…

Hiçbir şey anlamayan, değersizdir...

Oysa anlayan kişi aynı zamanda sever, farkına varır ve görür...

Bir şeyin aslında ne kadar bilgi varsa o kadar sevgi vardır...

Tüm yemişlerin böğürtlenlerle aynı zamanda olgunlaştığını düşleyen kişi üzümlere ilişkin hiçbir şey bilmiyordur demektir.

Paracelsus (1493-1541)

Campanula ekimiana – Kızılcahamam çançiçeği – Kızılcahamam çıngırakotu (Campanulaceae – Çançiçegiller)

Çançiçeğigiller, dünyada 90 cins ve 2500 türle temsil edilir. Türkiye’de bu aileden 6 cins ve 147 tür vardır. Çançiçeği (Campanula), bu ailenin en büyük cinsidir. Türkiye’de 112 türü vardır, bunların 60’ı endemiktir (endemizm oranı %53.6).

Kızılcahamam çançiçeği, çok yıllık bir bitkidir. Temmuz ayında çiçek açar. Kızılcahamam - Işıkdağ arasındaki volkanik kaya çatlaklarında yetişen bir nokta endemiğidir. Toplam iki kilometrekareden daha dar bir alanda, 250-300 bireyle temsil edilmektedir. Bitkinin doğal olarak yetiştiği alanlar, günümüzde koruma alanı niteliğinde değildir. Tohumları gen bankasına aktarılan tür, NGBB de yetiştirilerek koruma altına alınmıştır. İlk kez 1983 yılında Prof. Dr. Adil Güner tarafından keşfedilmiş, 1985 yılında bilim dünyasına tanıtılarak Prof.Dr. Tuna Ekim şerefine adı verilmiştir.

IUCN-Kırmızı Liste kategorisi: EN – Endangered – Tehlikede

Campanula betonicifolia

(Campanulaceae – Çançiçegiller)

İki yıllık bir bitkidir. 600-1800 metre yükseklikteki gölgeli yerlerde yetişir. Haziran-temmuz aylarında çiçek açar. Bursa, İzmir ve Muğla’da bulunur.

Campanula lyrata – Lir Biçimli Çançiçeği

(Campanulaceae – Çançiçegiller)

İki yıllık ya da çok yıllık bir bitkidir. Taşlı yerler, uçurumlar, nehir kıyılarında yetişir. Nisan-temmuz aylarında çiçek açar. 35. derece doğu boylamının batısında bulunur.

Campanula teucrioides

(Campanulaceae – Çançiçegiller)

Çok yıllık bir bitkidir. Tabakalı kayalar ve çalılıklarda yetişir. Mayıs-haziran aylarında çiçek açar. Sadece İzmir’de bulunur.

Centaurea tchihatcheffii – Yanardöner – Sevgi çiçeği

(Asteraceae – Papatyagiller)

Tek yıllık bir bitkidir. 900-1000 metre yükseklikte, bozkır ve tarlalarda yetişir. Mayıs-haziran aylarında çiçek açar. Ankara ve Afyonkarahisar’da bulunur.

Türkiye’de 100’den fazla endemikle temsil edilen peygamber çiçeklerinden biri olan yanardönerin yayışış alanı sadece Ankara-Mogan gölü çevresindeki çok sınırlı bir alandır.

İlk defa Rus doğa bilimcisi P. A. Tchihatcheff tarafından 1848 yılında keşfedilmiş; 1854 yılında, türü bulanın adına izafeten “Centaurea tchihatcheffii” adıyla yayınlanarak tanıtılmıştır. Ankara’da Gölbaşı, Mogan Gölü çevresi ve Gölbek’te, özellikle ekin tarlalarında yetişir. Son yıllarda Kulu çevresinde bir populasyonu daha bulunmuştur. Tekyıllık, bozkır bitkisi olan yanardöner, parlak kırmızı renkli çiçekleriyle dikkat çeker. Tarlalarda yetiştiği için yapılan arsız ot mücadeleleri sırasında populasyonu ciddi zarar görmektedir. BERN Sözleşmesi’nde yer alan bitkiler arasında yer alan gösterişli çiçeklere sanhip bu bitki, süs bitkisi olarak sokak satıcıları tarafından satılmaktadır.

Astragalus beypazaricus – Beypazarı geveni

(Fabaceae – Baklagiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 600 metre yükseklikte, bozkırda yetişir. Mayıs-temmuz aylarında çiçek açar. Ankara’da bulunur.

Adını Ankara’nın Beypazarı ilçesinden alır. Dünyada sadece Beypazarı’nda yetişir. 1998 yılında Türk ve Alman araştırmacılar tarafından keşfedilmiştir. Ülkemizdeki 425 geven türünden biridir. Populasyon çok zayıftır ve Beypazarındaki alanda yaklaşık 100 bireyle temsil edilmektedir.

IUCN-Kırmızı Liste kategorisi: CR - Critically endangered – Çok tehlikede

Astragalus tmoleus var tmoleus

(Fabaceae – Baklagiller)

Çok yıllık çalı formunda bir bitkidir. 800-2000 metre yükseklikte, çağıllıklarda yetişir. Mayıs-temmuz aylarında çiçek açar. Antalya, Burdur, İzmir, Manisa’da bulunur.

Thermopsis tursica - Piyan, Eber Sarısı

(Fabaceae – Baklagiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 950-1050 metre yükseklikte, bataklık göl yanında yetişir. Mayıs ayında çiçek açar. Konya’da bulunur.

İlk kez 1982 yılının mayıs ayında Akşehir Gölü, Yasıyan’da (Güzelçayır) keşfedilmiş, daha sonra, Eber Gölü kıyılarında da saptanmış ve son zamanlarda “Eber sarısı” adıyla anılmaya başlanmıştır. Türkiye’den tür adını almıştır.

IUCN-Kırmızı Liste kategorisi: CR - Critically endangered – Çok tehlikede

Crocus asumaniae – Asuman çiğdemi

(Iridaceae – İrisgiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 900-1250 metre yükseklikte, dağınık quercus ormanlarında yetişir. Ekim-aralık aylarında çiçek açar. Antalya da bulunur. Bu güzel çiğdem türü, adını Türk botanikçi Prof. Dr. Asuman Baytop’tan almaktadır.

IUCN-Kırmızı Liste kategorisi: EN - Endangered – Tehlikede

Crocus cancellatus ssp cancellatus - Dantelli çiğdem

(Iridaceae – İrisgiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 50-2400 metre yükseklikte, kayalı yamaçlar, dağınık korular, makilerde yetişir. Eylül-aralık aylarında çiçek açar. Adana, Hatay, İçel, Konya’da bulunur.

Crocus fleischeri – Taşlık çiğdemi

(Iridaceae – İrisgiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 750-1300 metre yükseklikte, kayalı tepe kenarları, quercus-pinus makiliklerinde yetişir. Ocak-mart aylarında çiçek açar. Güney ve Batı Anadolu’da bulunur.

Iris sprengeri

(Iridaceae – İrisgiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 1000-1980 metre yükseklikte, kayalı bozkırlar ve yamaçlarda yetişir. Nisan-mayıs aylarında çiçek açar. Konya, Niğde, Aksaray’da bulunur.

Iris taochia

(Iridaceae – İrisgiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 1600-2000 metre yükseklikte, açıklıklar, kalkersiz kayalı yamaçlarda yetişir. Mayıs-haziran aylarında çiçek açar. Erzurum’da bulunur.

IUCN-Kırmızı Liste kategorisi: VU - Vulnerable – Zarar görebilir

Cyclamen trochopteranthum - Siklamen

(Primulaceae – Çuhaçiçeğigiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 350-1100 metre yükseklikte, taşlı toprak çağıllığı altında, pinus brutia ormanı, kireçtaşı ya da serpantinde yetişir. Şubat-nisan aylarında çiçek açar. Denizli ve Muğla’da bulunur.

IUCN-Kırmızı Liste kategorisi: LR - Lower risk – Az tehdit altında

Yumrulu bir bitki olan ve kültür bitkisi olarak da üretilen siklamenler, batıda Balear adalarından doğuda İran’a, kuzeyde Alp dağları ve Karpat dağlarından güneyde Cezayir ve Tunus’a kadar yayılım gösteren siklamenler, dünyada 21 türle temsil edilir. Bunlardan 10 tür Türkiye’de bulunur ve bu 10 türün 6 tanesi endemiktir. Bu nedenle Türkiye, siklamenlerin gen merkezlerinden biri kabul edilir.

Verbascum lydium ssp lydium

(Scrophulariaceae – Sıracaotugiller)

İki yıllık bir bitkidir. 0-1400 metre yükseklikte, otlaklar, yol kenarları, pinus ormanı ve makiliklerde yetişir. Mayıs-haziran aylarında çiçek açar. Bursa, İzmir, Manisa ve Muğla’da bulunur.

Verbascum cinsinde endemizm oranı %85’tir. Anadolu, bu bitki cinsi için gen havuzudur. (ülkemizde görülen 253 verbascum taksonundan 215’inin sadece bizim ülkemizde olduğunu unutmayın !).

Verbascum phrygium

(Scrophulariaceae – Sıracaotugiller)

İki yıllık bir bitkidir. 1400-1800 metre yükseklikte, nehir kenarları, dağlık yamaçlar ve otlaklarda yetişir. Temmuz-ağustos aylarında çiçek açar. İzmir ve Konya’da bulunur.

Achillea ketenoglui – Ankara civanperçemi

(Asteraceae – Papatyagiller)

İki yıllık bir bitkidir. 1400-1800 metre yükseklikte, nehir kenarları, dağlık yamaçlar ve otlaklarda yetişir. Temmuz-ağustos aylarında çiçek açar. İzmir ve Konya’da bulunur.

Civanperçemi, “Achillea” türlerinin genel adıdır. Mitolojiye göre, bitkiyi ilk kez Akhilleus kullandığı için bu adla anılmıştır. Akhilleus’un, Troya savaşında askerlerin burun kanamasını durdurmak için bitkiden yararlandığı belirtilir.

Ankara civanperçemi (Achillea ketenoglui H.Duman), ülkemizde yetişen 43 civanperçeminden biridir. Türkiye civanperçemlerinin 24'ü (%56) endemiktir. “CR” kategorisinde ve tek nokta endemiği olan “Achillea ketenoglui H. Duman”, 2000 yılında keşfedilerek AÜ. Fen Fakültesi öğretim üyesi, Fitososyolog Prof. Dr. Osman Ketenoğlu onuruna adlandırılmıştır. Polatlı ve Beypazarı civarındaki jipsli tepelerde yayılış gösteren dar yayılışlı bu endemik bitki, yol yapım, genişletme, tarla açma ve aşırı otlatma tehdidi altındadır.

IUCN-Kırmızı Liste kategorisi: CR - Critically endangered – Çok tehlikede

Aethionema turcicum – Türk kayagülü

(Brassicacea – Turpgiller)

Aethionema cinsi Türkiye’de 41 türle temsil edilir. Bunlardan 19’u endemiktir (endemizm oranı %46). 40 cm ye dek boylanabilen A.tursicum’un çiçekleri koyu pembeden leylak rengine kadar değişir. Cüce çalı formunda, çok yıllık bir bitkidir. Bozkırda yetişir. Mayıs-haziran aylarında çiçeklenir. Ankara’ya özgüdür (Ayaş ve Polatlı çevresi). Ağaçlandırma, aşırı otlatma, tarla açma ve yol genişletme çalışmaları başlıca tehdit oluşturan faktörlerdir.

Çok yıllık cüce çalı formunda bir bitkidir. 840-1200 metre yükseklikte, bozkırda yetişir. Mayıs-haziran aylarında çiçek açar. Ankara’da bulunur.

IUCN-Kırmızı Liste kategorisi: CR - Critically endangered – Çok tehlikede

Fritillaria carica – Karya ters lalesi, Ağlayan gelin

(Lilaceae – Zambakgiller)

F.carica, ülkemizde ikisi de endemik olan iki alt türle temsil edilir. Çok yıllık bir bitkidir. 200-1500 metre yükseklikte, Pinus brutia ve Pinus nigra ormanı, kayalı yerler, kalkerli bölgelerde yetişir. Mart-mayıs ayları arasında çiçeklenir. İzmir, Muğla ve Antalya’da bulunur.

Geceleri biriken su, gündüzleri yapraklarından aşağı süzülür ve bu görünümüyle “Ağlayan Gelin” adıyla da bilinir.

Asyneuma limonifolium ssp pestalozzae

(Campanulaceae – Çançiçegiller)

A.limonifolium, ülkemizde ikisi de endemik olan iki alt türle temsil edilir. Çok yıllık bir bitkidir. 400-2400 metre yükseklikte, bozkır, kayalık yamaçlar ve çayırlarda bulunur. yetişir. Haziran-temmuz aylarında çiçek açar. Güney, batı ve orta Anadolu’da bulunur.

Sedum lydium

(Crassulaceae – Damkoruğugiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 1200 metre yükseklikte, dağların yaş, yosunlu bölümlerinde bulunur. Haziran-temmuz aylarında çiçek açar. Batı, Güneybatı ve Orta Anadolu’da yayılım gösterir.

Heracleum platytaenium – Tavşancıl otu, Baldırgan, Kamşam, Öğrek otu

(Apiaceae-Maydanozgiller)

Yaşamı boyunca bir kez meyve veren (monokarpik) bir bitkidir. Karışık ormanlar, kayalık yamaçlar, dere kenarları, kıyılarında bulunan bir bitkidir. Mayıs-temmuz aylarında çiçek açar. Kuzey, Batı ve Orta Anadolu’da dağılım gösterir. 2 metreye kadar boylanabilir.

IUCN-Kırmızı Liste kategorisi: lc - Least concern – En az endişe verici

Anthemis dipsacea

(Asteraceae – Papatyagiller)

Tek yıllık bir bitkidir. Ka800-1500 metre yükseklikte, dağ otlakları ve bodur çalılıklar arasında yetişir. Haziran -temmuz aylarında çiçek açar. Sadece İzmir’de bulunur.

IUCN-Kırmızı Liste kategorisi: CR - Critically endangered – Çok tehlikede

Taraxacum farinosum

(Asteraceae – Papatyagiller)

Çok yıllık, otsu bir bitkidir. 800-1200 metre yükseklikte, tuzlu bataklık ve tuzlu bozkırlarda yetişir. Orta Anadolu’da dağılım gösterir. Haziran, eylül ayları arasında çiçek açar.

Onosma bracteosum – Emzikotu, Yalancı havaciva

(Boraginaceae – Hodangiller)

Çok yıllık, otsu bir bitkidir. 300-1200 metre yükseklikte, nadas tarlaları, dağlardaki bozkırlar, kireçtaşı kayalıklar ve bozkırda yetişir. Kuzey Türkiye ve karasal Anadolu’da dağılım gösterir. Mayıs-temmuz aylarında çiçek açar.

Jasione supina ssp tmolea

(Campanulaceae – Çançiçegiller)

Çok yıllık, otsu bir bitkidir. 2000-2100 metre yükseklikte, kayalık yamaçlar, hareketli kayalıklarda yetişir. Temmuz-ağustos aylarında çiçek açar. Sadece İzmir’de bulunur.

Dianthus anatolicus – Anadolu karanfili

(Caryophllaceae – Karanfilgiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 500-2200 metre yükseklikte, kayalık yerler, taşlık çayırlar, çalılık ve makiliklerde yetişir. Haziran-temmuz arasında çiçek açar. Batı ve Orta Anadolu’da dağılım gösterir.

Minuartia anatolica var anatolica

(Caryophllaceae – Karanfilgiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 900-2000 metre yükseklikte, dağlardaki kayalarda yetişir. Haziran-temmuz aylarında çiçek açar. Batı Anadolu ve Akdeniz bölgesinde bulunur.

Minuartia saxifraga ssp tmolea

(Caryophllaceae – Karanfilgiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 1900-2150 metre yükseklikteki taşlı yerlerde yetişir. Haziran-ağustos aylarında çiçek açar. Sadece İzmir’de bulunur.

Euphorbia anacampseros var tmolea

(Euphorbiaceae – Sütleğengiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 1200 metrenin üzerindeki kayalık yamaçlar ve friganada yetişir. Haziran ayında çiçek açar. Sadece İzmir’de bulunur.

Lathyrus undulatus – İstanbul Nazendesi

(Fabaceae – Baklagiller)

Çok yıllık bir bitkidir. 0-900 metre yükseklikte, yaprak döken ormanlar ve yol kenarlarında yetişir. Nisan-haziran arasında çiçek açar. Kuzeybatı Anadolu’da bulunur. İstanbul’un Asya yakasındaki fundalıklarda zengin populasyonları bulunur.

Paronychia anatolica ssp balansae

(Illecebraceae)

Çok yıllık, otsu bir bitkidir. Kayalık kireçtaşı yamaçlarda yetişir. Mayıs-temmuz aylarında çiçek açar. Sadece İzmir’de bulunur.