Balık Kartalı

Pandion haliaetus ssp. haliaetus    (Linnaeus, 1758)

03010 – Osprey

 

İri, uzun kanatlı, suya mükemmel bir şekilde dalarak balık avlayan yırtıcı bir kuştur. Gövdesi kanatlarına oranla küçük, başı küttür. Kısa ve geniş kuyruğundaki yarı şeffaf şeritler alttan görülebilir. Uzaktan martı sanılabilir. Gövdesinin alt tarafı beyaz, süt tarafı koyu kahverengidir.

 

Pandionidae ailesinin tek üyesidir. Büyük, uzun bacaklı, kartala benzeyen, balık yiyen yırtıcı bir kuştur. Kuzey yarımküre ve Avustralya’da geniş bir dağılımı vardır. Dış parmağı, baykuşlara benzer şekilde ters dönebilir. Bu özellik ve keskin iğneye benzeyen pençesi sayesinde yassı balıkları bile kolayca yakalar. Anatomik olarak Accipitridae, Cathartidae ve Falconidae ailelerinden farklı bir yırtıcıdır. Öncelikle balık yakalamak için özellikler geliştirmiştir. Accipitridae ailesinden çaylaklara daha yakındır ve bazı taksonomik düzenlemelerde bu ailenin içinde yer alır.

Tanımlama

Büyük (boyu 53-56 cm), uzun kanatlı (147-174 cm), uzun bacaklı, su yakınında bulunan bir yırtıcıdır. Uçuş sırasında martı gibi büktüğü kanatları, beyaz kafası, gözünü içine alan siyak şerit ayırıcı özellikleridir. Erkek ve dişiler, tüm giysilerinde birbirine benzer, dişiler biraz daha büyüktür (%20 daha ağır, %5-10 daha uzun kanatlı). Erkekler 1200-1600 gr, dişiler 1600-2000 gr). Bacakları soluk mavi-gri renklidir. Tünemiş haldeyken uzun bacaklı görünür; kanat uçları kuyruk ucunu aşar. Uçarken kuyruğu uzaktan turuncumsu gözükebilir.

Erişkinin kafası beyazdır, tepesi ve ensesi koyu kahverengi yamalıdır. Koyu kahverengi göz çizgisi yanlarda boynuna ve omuzlarına kadar iner. Gözü parlak sarı renklidir. Sırtı, kanat üstü ve kuyruk üstü örtüleri tekdüze koyu kahverengidir. Al tarafları beyazdır. Az ya da çok belirgin olabilen, kısa, koyu renkli bir kolyesi vardır. Dişileri genellikle daha çizgilidir. Her iki sekste de göğsü tamamen beyaz olan bireyler olabilir. Kanat altında uçuş tüyleri gri renklidir, el bileklerinde siyah yama bulunur. Kanat altı örtü tüyleri beyaz, koyu renkli büyük örtü tüyleri siyahımsı çizgilidir. Alttan koyu bantlı, parlak görünümlüdür.

Gençleri, erişkinlere benzer. Sırt tüyleri ve kanat üstü örtülerinin çoğunun açık renk uçları nedeniyle sırtı “pullu” gibi görünür. Kafası, ensesi ve tepesindeki beyaz alandaki dar koyu renkli şerit dışında erişkine benzer. Başlangıçta kırmızı olan gözü giderek solarak turunculaşır. Yeni tüylenen kuşlarda göğüs ve ense parlak kırmızımsıdır; ama bu renk çok kısa sürede solar ve bu bölgeler sonbahar göçünde beyazlaşır. Uçuş tüylerinin ucu geniş şekilde beyazdır. Sekonderleri alttan, erişkine göre daha soluktur. Beyaz renkli terminal kuyruk bandı, erişkindekinden daha geniştir. Erişkin giysisine 18 ayda ulaşır.

Nadir giysileri

Normalde koyu renkli olan tüylerinin tamamının beyaz olduğu bireyler rapor edilmiştir. Fransa ve Kuzey Amerika’da melanistik bireyler de gözlenmiştir.

Benzer türler

Yılan Kartalı (Circaetus gallicus) : Beyaz alt kısımları, koyu kolyesiyle balık kartalına benzetilebilir. Süzülürken kanatlarını balık kartalı gibi tutar. Kanat altında koyu renkli el bileği lekeleri yoktur ve genellikle koyu siyah çizgili görülür.

Tavşancıl (Hieraaetus fasciatus) : Gençleri uçuş sırasında soluk renkli alt tarafları, alttan biraz koyu sekonderleri, büyük kanat altı örtü tüylerindeki dar koyu bant nedeniyle biraz benzerlik gösterir. Koyu kafası ve koyu el bilek lekelerinin olmayışıyla farklılık gösterir.

Büyük martılar, balık kartalına çok benzer görünebilirler. Ama daha küçüktürler, kanatları daha kısa ve sivri, boyunları uzun, kuyrukları bantsızdır; kanat altlarında siyah el bileği lekeleri yoktur.

Uçuş

Oldukça esnek kanatlarıyla, düzenli, sığ ve yavaş kanat vurarak güçlü bir uçuşu vardır. Süzülerek yükselirken ve kayarak uçarken kanatlarını martı gibi bükük tutar. Vücut düzeyinin altında tuttuğu kanatlarını el bileğinden öne kaldırır, kanat uçlarını sivri şekilde aşağı ve geriye doğru tutar. Süzülerek yükselirken kanatlarını bazen düz tutar. Suyun üzerinde avlanırken sıklıkla havada asılı kalır.

Tüy Değişimi

Yaz ve kış boyunca tüy değiştirir, göç sırasında bunu durdururlar. Yırtıcılarda tipik olarak tüy değişimi her yıl tüm primerlerde olur. Sekonderler genellikle iki yılda bir yenilenir. Yeniler ve sonraki sekonderlerin boyları aynıdır. Yaşlı kuşlarda tüy değişimi asimetrik ve rasgeledir. Gençlerde tüy değişimi kışın, 5-7 aylık olduklarında başlar.

Davranış

Mükemmel bir balık avcısıdır. Dalarak pençesiyle balık yakalaması görülmeye değer. Sıklıkla asılı kalarak, bazen kayarak süzülerek avlanır. Genellikle tamamen suyun içine girer. Su yüzeyinden yaklaşık 1 metre aşağıya dalabilir. Yakaladığı balığı kafası öne doğru tutar. Hemen hemen sadece balıkla beslenir; diyetinde kurbağa, yılan,  kuşlar, kaplumbağalar, küçük memeliler de zaman zaman yer alabilir. Her zaman suya yakında bulunur, sadece göç sırasında sudan uzaklaşır. Üreyen bireyler avlanma sırasında yuvadan 14 km uzaklaşabilir. Üremeyen bireyler 1o km.lik bir alanda beslenirler.

Yuvası genellikle deniz kenarına yakındır, sıklıkla da kuru bir ağacın tepesindedir. Bazen yerde, sıklıkla da bir adacıkta yuva yapabilir. Erişkinler yuva savunmasında çok canlı ve etkilidir, ama nadiren insana saldırır. Yuva yakınında kuvvetli, berrak, ıslığa benzer uyarı sesini sürekli yineler.

Erkeğin kur uçuşu bir seri dalışlar ve tırmanışlar şeklindedir. Bu sırada durmaksızın bağırırken, genellikle bir balık taşır.

Avcıları

Timsahların çamur yığınlarında geceleyen balık kartallarını yedikleri bildirilmiştir. Erişkin bir balık kartalını sadece baykuşlar (sıklıkla Bubo virginanus -büyük boynuzlu baykuş-Great Horned Owl-) düzenli olarak öldürebilir. Rakunlar (Procyon lotor) ve yılanlar, balık kartalı yumurtası ve civcivlerini yiyebilirler.

Yaşam alanı – Dağılım

Tüm dünyada yayılmıştır ve suyun yakınında (göller, nehirler, deniz kıyıları) bulunur. Başlıca üreme alanları kuzey ve doğu Avrupa’dır. Az sayıda ve lokal olarak İskoçya, orta Avrupa, güneybatı Portekiz, batı Akdeniz’de ürer. Kanarya adaları ve Cape Verde adaları ve  Sina yarımadasında yerleşik kuşların üreme kolonileri vardır.

Kuzeydeki tek popülasyon göçmendir ve kışın kuzeyden göç eder. Çoğunluğu Afrika’ya, Büyük Sahra’nın güneyine göçer. Az sayıda kuş Akdeniz’de kalır.

Bir yaşındaki kuşlar ikinci yaz boyunca /17 ay) güneyde kalırlar. İkinci yaşındakiler kuzeye geri dönerler, ama genellikle üremezler. Üç yaşındakilerin büyük bölümü üreme popülasyonuna katılır. Bazen denizden uzakta da bulunabilirler.

1960’larda balık kartalı popülasyonu DDT kullanımı sonrasında azalmıştır. DDT kullanımı yumurta kalsiyum içeriğini ve kabuk kalınlığını azaltmıştır ve kolayca kırılmasına neden olmuştur. DDT kullanımımın kısıtlanmasıyla popülasyon yeniden artmıştır.  Yapay yuvaların kullanılması üreme başarısını %45.9’dan %62.9’a çıkarmıştır.

Yumurtlama, kuluçka, tüylenme

Balık kartalları genellikle tek eşlidir; bazen bir erkek, iki dişi olabilir –bir erkek, iki yuva- (poliginoz trio). Göçmen balık kartallarının çoğu nisan sonu-mayıs başında 2-4 yumurta yapar (kur dönemi mart sonu-nisan başı). Kuluçka süreleri 5-6 haftadır (32-43 gün).

Erkek yavru ve dişinin beslenmesini sağlar. Her gün 60-100 gr.lık 3-10 balık getirir. Ortalama 1.1-1.3 civciv tüylenmeyi tamamlar. Tüylenme süresi yaklaşık 2 aydır (48-59 gün). 7-17 haftada bağımsız hale gelirler.  Yerleşik balık kartalları kışın kuluçkaya yatarlar.

Yaşam süresi

Tüylenen 100 kuştan 37’si 4 yıl sonunda canlı kalmayı başarır. Bu sayı 8 yıl sonra 17’ye, 12 yıl sonra 6-8’e iner. Kaydedilen en uzun yaşam süresi erkekte 25 yıl, dişide 23 yıldır.

Alt türleri

Batı Palearktik alt türü Pandion haliaetus haliatus’tur. Diğer alttürleri Amerika, güneydoğu Asya ve Avustralya’da bulunur.

Pandion haliaetus ssp haliaetus (Linnaeus) . Palearktik bölgede (Avrupa, kuzey Afrika ve Asya, Himalayalar’ın kuzeyi) ürer. Kışı güney Afrika ve Hindistan’da geçirir.

Pandion haliaetus ssp. carolinesis (Gmelin).  Kuzey Amerika ve Karayib adalarında ürer, güney Amerika’da kışlar.

Pandion haliaetus ssp. ridgwayi. Göçmen değildir. Karayip adaları, Bahamalar, Küba’dan güneydoğu Meksika ve Belize’ye kadar olan bölgede yerleşiktir.
Pandion haliaetus ssp. Leucocephalus. Göçmen değildir. Avustralya ve güneybatı Pasifik’te yerleşiktir.

Etimoloji

Osprey sözcüğü, Latince “kemik kıran” anlamındaki ossifragus’dan gelir. Pandion, mitolojideki Athena’dan, haliaetus Yunanca “deniz” ve “balık” sözcüklerinden (“hals” ve “aetus”) gelir.

 

 

   E.kodu (Euring code)

   03010

   Alem (Kingdom)

   Animalia

   Kol (Phylum)

   Chordata

   Üst sınıf (Sub-class)

   Tetrapoda

   Sınıf (Class)

   Aves

   Takım(Order)

   Falconiformes

   Aile (Family)

   Pandionidae

   Cins (Genus)

   Pandion

   Tür (Species)

  Pandion haliaetus

   Alttür (Subspecies)

  Pandion haliaetus haliaetus

   Boy (Length)

   53-66 cm (58 cm)

   Kanat açıklığı (Wingspan)

   147-174 cm (160 cm)

   Ağırlık (Weight)

   1.0 – 2.0 kg (1.6 kg)

   Yaşam süresi (maximum lifespan)

   25 yıl

   Yumurta sayısı (Eggs)

    2-4

   Yumurta boyutu (Egg size)

    -

   Kuluçka dönemi (Incubation period)

    Nisan sonu – Mayıs başı

   Kuluçka süresi (Incubation time)

     32-43 gün

   Tüylenme süresi (Fledging)

     48-59 gün