|
BÖCEKLER - INSECTA Kazım
Çapacı |
||||||
|
Kitaplar |
||||||
|
Fotoğrafların
büyük hali için üzerlerine tıklayınız. |
||||||
|
Sınıf |
INSECTA |
|||||
|
Göğüslerinin 3 segmenli
olması ve her göğüs segmentinde bir çift bacak bulunmasıyla
tanınırlar. Bu nedenle 6 bacaklı anlamına gelen Hexapoda
adı da sınıfın adı olarak kullanılır.
Büyük kısmında 2. ve Günümüzde tanımlanmış
hayvanların 4/5’ i bu sınıfa girer. Yaklaşık
1.000.000 kadar yaşayan türü vardır, her yıl birkaç bin tür
buna eklenmektedir. Toplam tür sayısının 2.000.000 olduğu
kabul edilmektedir. Kural olarak karasal hayvanlar olmakla beraber, derin
denizlerin dibi dışında tüm biyotoplara uyum yapmış
birçok türe sahiptir. Birey sayısından da büyük boyutlardadır.
Bir domates bitkisi üzerinde 25.00 yaprak biti, bir kovanda 60.000 arı,
beyaz karınca yuvasında bir milyon birey bulunabilir. Karada
yaşayan diğer hayvanların toplamı kadar kütleye sahip
oldukları düşülmektedir. Hayvanlarda uçma yeteneği ilk kez bu
omurgasız hayvanlarda ortaya çıkmıştır. Paleozoyik
devirden beri (yaklaşık 400 milyon yıldır)
varlıklarını sürdürmektedirler. Her jeolojik devir bir hayvan
gurubuyla simgelenmiştir. Yaşadığımız devir,
böcek devridir ve böcekler, birçok hayvan grubuna belirgin olarak üstünlük
kurmuşlardır. |
||||||
|
1. Altsınıf |
APTERYGOTA
(AMETABOLA) =
Kanatsız böcekler |
|||||
|
1. Takım |
Diplura
= Çatalkuyruklular = Çiftekuyruklular |
|||||
|
2. Takım |
Protura
= Duyargabacaklılar = Telsonkuyruklular |
|||||
|
3. Takım |
Collembola
(=Podura) = Kuyruklasıçrayanlar |
|||||
|
|
1.
Alttakım - Arthropleona |
|||||
|
|
2.
Alttakım - Symphyleona |
|||||
|
4. Takım |
Thysanura
= Tüylükuyruklular = Kılkuyruklular |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Archaegonatha = Microcoryphia = Taşgüzelleri |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Zygentoma = Gribalıkçıllar |
|||||
|
2.
Altsınıf |
PTERYGOTA (METABOLA) = Kanatlı böcekler Thysanura’da bulunan
paranotanın, mezonotum ve metanotumdakilerinin gelişmesiyle
birincil olarak kanatlar oluşmuş ve bu yapıyla özellik
kazanmışlardır. Kanatlı böceklerin ilk fosillerine Orta
Karbon’da ve zengin tür çeşidiyle de Üst Karbon’da rastlanır. |
|||||
|
OYMAK-I |
HEMIMETABOLA
– YARIBAŞKALAŞIM GEÇİRENLER : Pup evresi
görülmez, nimf adım adım ergine gelişir. |
|||||
|
I.
GRUP |
PALEOPTERA
– İLKEL KANATLILAR : Kanatlar katLanmaz, arkaya yatmaz, anal
sahası yoktur. Hemimetaboldürler. Bu nedenle bundan sonraki
Coleoptera’ya kadar olan takımlar Hemimetabola adı altında
toplanmıştır. Larvaları suda yaşar. Ephemeroptera ve
Odonata bu gruba girer. |
|||||
|
A)
ÜSTTAKIM |
ARCHIPTERYGOTA
(EPHEMEROIDEA) – BİRGÜNSİNEĞİGİLLER : Erginken de
deri değiştirebildikleri için Archipteygota da denir. |
|||||
|
5. Takım |
Ephemeroptera = Birgün sinekleri =
Mayıssinekleri |
|||||
|
|
|
Ephemeroptera fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
B)
ÜSTTAKIM |
ODONOPTERA
(=LIBELLULOIDEA) - KIZBÖCEĞİGİLLER |
|||||
|
6. takım |
Odonata
= Kızböcekleri = Yusufçuklar = Subakireleri = Tayyareböcekleri =
Helikopterböcekleri |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Zygoptera = Küçük Kızböcekleri |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Anisoptera = Büyük Yusufçuklar |
|||||
|
|
3.
Alttakım – Anisozygoptera |
|||||
|
|
|
Odonata fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
C)
ÜSTTAKIM |
PERLOIDEA |
|||||
|
7. Takım |
Plecoptera
= Taşsinekleri |
|||||
|
|
1.
Alttakım = Filipalpia = İpliksipalpuslular |
|||||
|
|
2.
Alttakım = Setipalpia = Dikenpalpuslular |
|||||
|
II.
GRUP |
NEOPTERA
– GELİŞMİŞ KANATLILAR : Dinlenme
sırasında kanatların arkaya düz (yatık) ya da çatı
şeklinde toplanması yeni kazanılmış bir özelliktir.
Ön kanat genellikle örtü görevi yapar; arka kanat daha iyi
gelişmiştir; anal saha oluşmuştur. Kanat dibinde özel bir
kanat eklemi oluşmuştur, yani aksillaria gelişmiştir.
Bundan sonraki böcek takımlarının tümü bu gruba girer. |
|||||
|
I.
BÖLÜM |
POLYNEOPTERA
(=PAURAMETABOLA) : Heterometaboldürler. Larva evresinde kanat taslakları
görülür. Larvaların ağız üyeleri ısırıcı,
çiğneyici ergin ağız tipine benzer. Anal sahadaki damarlar iyi
gelişmiştir. |
|||||
|
D)
ÜSTTAKIM |
EMBIOIDEA |
|||||
|
8. Takım |
Embioptera
= Ayakla ağ örenler |
|||||
|
E)
ÜSTTAKIM |
ORTHOPTEROIDEA
– DÜZKANATLILAR Hemimetabol böceklerin en eski ve
ilkel gruplarından sayılır. Üst Karbon’dan beri bilinmektedir.
Çok değişik formları içerirler. Kanatlar damarca oldukça
zengindir. Üst kanat genellikle bir örtü şeklinde, dar ve derimsidir.
Antenler genel olarak iplik şeklindedir. Baş prognattır
(ağız parçaları aşağı yöneliktir). Yumurtalar
kokon içine bırakılmaz. Larvalar nadiren suda, genellikle karada
gelişir. Notoptera, Saltotoria, Phasmida bu üsttakıma girer. |
|||||
|
9. Takım |
Notoptera |
|||||
|
10. Takım |
Saltotoria
= Çayır ve Çalıçekirgeleri |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Ensifera = Uzunantenli Çekirgeler |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Caelifera = Kısaantenli Çekirgeler |
|||||
|
|
|
Saltotoria fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
11. Takım |
Phasmida
(=Cheleutoptera) = Cadıçekirgeleri = Çalıçekirgeleri =
Yürüyençalılar |
|||||
|
F)
ÜSTTAKIM |
BLATTTOPEROIDEA
= BLATTOPTERIFORMIA = BLATTOIDEA = OOTHECARIA -
HAMAMBÖCEĞİGİLLER Yürüyücü bacak tipleri vardır.
Dinlenme sırasında kanat sırta yatık olarak
taşınır. Ön kanat genellikle derimsidir, arka kanat oldukça
sık olarak körelmiştir. Ses çıkarma ve işitme
organları yoktur. Yumurtalar paket (kokon) içerisine
bırakılır (termitler dışında). Üst Karbon’dan
beri yaşarlar. Dermaptera, Blattodea, Mantodea, Zoraptera, İsoptera
takımları bu üsttakıma girer. |
|||||
|
12. Takım |
Dermaptera
= Kulağakaçanlar |
|||||
|
|
|
Dermaptera fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
13. Takım |
Blattoptera
(=Blattariae) = Hamamböcekleri |
|||||
|
14. Takım |
Mantodea
(=Mantoptera=Mantoidea) = Peygamberdeveleri |
|||||
|
|
|
Mantoptera fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
15. Takım |
İsoptera
= Termitler = Beyazkarıncalar |
|||||
|
G)
ÜSTTAKIM |
PSOCOIDEA
- BİTLER Küçük kayvanlardır.
Kanatlarını yitirme eğilimleri vardır. Bir
kısmında kanatlar tümüyle yitirilmiştir. Bir kısmı
parazittir. Psocoptera ve Phthiraptera bu üsttaıma girer. |
|||||
|
16. takım |
Zoraptera
= Toprakbitleri |
|||||
|
17. Takım |
Psocoptera
(=Copeognatha) = Kabukbitleri = Tozbitler |
|||||
|
18. Takım |
Phthiraptera
= hayvanbitleri |
|||||
|
H)
ÜSTTAKIM |
HEMIPTEROIDEA
(=RHYNCHOTA) - GAGALIBÖCEKLER Alt dudak dört parçalı bir gaga
halinde uzamış, içerisinde mandibul ve maksillanın lasiniası
bir delme iğnesi meydana getirmiştir. Palpus labialis ve
maksillaris kaybolmuştur. Bir tükürük salga pompası,
salgıyı yaraya pompalar, bir bukkal pompa besini emer. Protoraks
kural olarak serbesttir. Kanatlar ya ince [ön ve arka kanatlar birbirine
eşit (Homoptera) ya da ön kanat, kaide yarısı kalın,
derimsi, uç yarısı ince yapılmıştır
(Hemielytra); öyleki dinlenme sırasında arka kanat
kapatılır (Heteroptera). Her
iki takımda da kanatsız türler vardır. Genellikle tam olmayan
(heterometabol), nadiren yarı (neometabol) ya da allometabol
gelişme görülür. Bacaklar yürüme bacağı
şeklindedir. Nadiren sıçrama bacağı
(ağustosböceklerinin bazıları), yüzme bacağı (su
yarımkanatlıları) ya da yakalayıcı bacak
şeklindedir (sucul Heteroptera ve bazı Homoptera türleri).
Tarsuslar üç segmentlidir. Heteroptera türleri koku bezleri
taşırlar. Bazı Heteroptera türleri mum salgılarlar. Ses
çıkarma organı ağustosböcekleri, su
yarımkanatlıları ve Reduviidae gibi diğer
bazılarında bulunur. Çoğu bitki parazitidir. Bir
kısmı hayvanlardan kan emen hayvan parazitidir. Birçok tür bitki
özsuyu emmeden önce, bitki dokularına verdikleri mayalarla
nişastayı daha basit şekerlere parçalarlar. Verilen
salgıların bir kısmı bitkilerde tümör ve gal
oluşumuna neden olur. Homoptera Alt Perm’den beri bilinmektedir. |
|||||
|
19. Takım |
Heteroptera
(=Hemiptera) = Tahtakuruları = Tısböcekleri =
Yarımkanatlılar |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Geocorisae = Kara Tahtakuruları |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Hydrocorisae (=Cryptocerate) = Su Tahtakuruları = Yarımkanatlılar |
|||||
|
|
|
Hemiptera fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
20. Takım |
Homoptera
= Çatıkanatlılar = Eşkanatlılar |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Cicadina (=Cicadinae) = Ağustosböcekleri |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Psylina = Bitkipireleri |
|||||
|
|
3.
Alttakım – Aleyrodina (=Aleyrodinea) = Beyazsinekler |
|||||
|
|
4.
Alttakım – Aphidina (=Aphidinea) = Afitler = Bitkibitleri |
|||||
|
|
5.
Alttakım – Coccina (=Coccinea) – Koşniller – Kabuklubitler |
|||||
|
|
|
Homoptera fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
I)
ÜSTTAKIM |
THYSANOPTEROIDEA |
|||||
|
21. Takım |
Thysanoptera
= Saçakkanatlılar = Tripsler |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Terebrantina |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Tubulifera |
|||||
|
OYMAK-II |
HOLOMETABOLA
: Tam başkalaşım gösterirler. Her zaman bir larva
ve pup evresi vardır. Puptan, larvaya hiç benzemeyen ergin çıkar.
Çoğunlukla diyapoz denen bir dinlenme evresi vardır. |
|||||
|
III.
BÖLÜM |
OLIGONEOPTERA
: Holometabol böceklerdir (pup evresi vardır).
Larvalarında kanat taslakları dıştan görülmez. Kanatlar
dinlenme sırasında geriye doğru yatırılır. Anal
saha basit ya da dallanmış damarlıdır. |
|||||
|
İ)
ÜSTTAKIM |
COLEOPTEROIDEA Yanız arka kanat uçma
işlevine katılır. Çiğneyici ağız
yapısı vardır. Gerçek Coleoptera türleri Perm’de ortaya
çıkmıştır. Megaloptera ile ortak bir ataya sahip
oldukları sanılmaktadır. |
|||||
|
22. Takım |
Coleoptera
= Kınkanatlılar |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Adephaga |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Poliphaga |
|||||
|
|
|
Coleoptera fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
J)
ÜSTTAKIM |
HYMENOPTEROIDEA Strepsiptera ve Hymenoptera
takımlarını kapsar. Trichoptera, Diptera, Lepidoptera ve
Siphonoptera gibi labiyal bezden ipek çıkarma yetenekleri vardır.
Strepsiptera’nın sistematik yeri tartışmalıdır
(eskiden Coleoptera içinde verilirdi). |
|||||
|
23. Takım |
Strepsiptera
= Bükülebilirkanatlılar = Yelpazekanatlılar |
|||||
|
24. Takım |
Hymenoptera
= Zarkanatlılar |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Symphyta = Chalastogaster = Testereliarılar =
Bitkiarıları = Yaprakarıları |
|||||
|
|
2.
Alttakım = Apocrita |
|||||
|
|
|
Hymenoptera fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
K)
ÜSTTAKIM |
NEUROPTEROIDEA - SİNİRKANATLILAR (4700 t) Birbirine benzer bir çift
zarımsı kanada sahip olmaları ve dinlenme sırasında
kanatlarını çatı şeklinde vöcutlarının üzerine
katlamalarıyla diğer üsttakımlardan kolaylıkla
ayrılırlar. Kanatları ilkel bir yapı gösterir ve birçok
enine damar taşır; bu nedenle sinirkanatlılar da denir. Vücutları genellikle ince uzun,
silindirik ya da tıknaz; genellikle yumuşak yapılı; bazen
mumsu bir tozla örtülüdür. Bileşikgözler iyi gelişmiş,
noktagözler ancak bazılarında ve 3 adet olarak bulunur.
Ağız parçaları ısırıcı-çiğneyici,
antenlerinin ucu topuzlu ya da tarak şeklindedir. Tarsuslar 5
segmentlidir. Kanatlar birbirine benzer. Kanat damarları çoğunlukla
uca doğru çatallaşmıştır; ağ şeklinde
birçok damar taşır. Ön kanat ve onunla ilişkili olarak
mezotoraks diğerlerine göre daha gelişmiştir. Uçuş
sırasında kanatlar birbirine bağlanmaz (sadece Hemerobiidae’de
uçuş sırasında kaideleri birbirine bağlanır).
Dinlenme sırasında kanatlar çatı şeklinde tutulur.
Uçuşları zayıftır. Hepsi larva evresinde avcılıkla
geçinir. Erginlerin çoğu besin almaz. Perm’den beri
yaşamaktadırlar. |
|||||
|
25. Takım |
Megaloptera
= çamursinekleri = Büyükkanatlılar |
|||||
|
26. Takım |
Raphidioptera
= Devesinekleri |
|||||
|
27. Takım |
Planipennia
(=Neuroptera) = Sinirkanatlılar |
|||||
|
|
|
Neuroptera fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
L)
ÜSTTAKIM |
SIPHONAPTEROIDEA Sadece Siphonapterayı kapsar.
Larvaları bacaksızdır. Holometaboldür. Pupları pupa
libera tipindedir. Bazı türlerinin mezotoraksında kanat
kalıntısı vardır. Sineklere yakın oldukları
varsayılmaktadır. |
|||||
|
28. Takım |
Siphonaptera
(=Aphaniptera) = Pireler |
|||||
|
|
|
Siphoneptera fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
M)
ÜSTTAKIM |
MECOPTEROIDEA
= PANORPOIDEA Arka kanatlarının körelme
eğilimi göstermesiyle tanınırlar. |
|||||
|
29. Takım |
Mecoptera
= gagalı sinekler = Akrepsinekleri |
|||||
|
30. Takım |
Diptera
= Sinekler = İkikanatlılar |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Nematocera = Sivrisinekler |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Brachycera = Sinekler |
|||||
|
|
|
Diptera fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
31. Takım |
Trichoptera
= Evcikliböcekler |
|||||
|
32. Takım |
Lepidoptera
= Kelebekler |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Jugata (=Homoneura) |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Freanata (=Heteroneura) |
|||||
|
|
Güveler
– TIKLAYINIZ - |
|||||
|
|
|
Kelebek fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
|
|
Güve fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
|
|
|||||
|
|
TANIMSIZ BÖCEKLER ... |
|||||
|
|
Arthropoda
» Insecta » … » … » … » … » ... » ... » ... » … |
|||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4460 |
3583 |
9269 Vespidae - Vespa crabbo – Sarıca arı –
Avrupa eşek arısı |
4685 |
5843 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
6632 Andreneidae |
6721 Apif melifera – Bal arısı |
4608 Halictidae |
4607 |
0946 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2187 |
2188 |
2189 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2683 |
2689 |
2690 |
2692 |
2694 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4172 |
4173 |
. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
BÖCEKLER HAKKINDA İLGİNÇ NOTLAR |
|
|
Islanmak ya da ıslanmamak. Su damlacıkları tırtılların
ya da bazı böceklerin üzerinde yuvarlanıp gider. Bazı böcekler
de su üzerinde rahatça yürürler. Bunların olmasını
sağlayan süper-hidrofobik (sudan kaçan) yüzeyler bilim insanlarınca
1930’lardan beri incelenmektedir. Su üzerinde koşan böceklerin bunu
yapabilmesini sağlayan, bacaklarının süper-hidrofobik
olması ve her birinin kendi ağırlığından 15 kat
daha fazla taşıyabilmesidir. Böceği suyun üzerinde tutan temel
şey de budur. Böcekler süper-hidrofobik olmak için iki aşamalı
bir yapı kurarlar. Balmumuyla kaplıymış hissi
uyandıran hidrofobik bir yüzeyin üzerinde mikroskobik büyüklükteki saç
benzeri uzantılardan (hatta bu uzantılar da kendilerinden çok daha
küçük uzantılarla kaplı olabilir) oluşan bu yapı, yüzey
alanını çok arttırarak su damlalarının böceğe
yapışmasını olanaksız hale getirir. (Bilim ve Teknik
Dergisi, Haziran 2009). |
Daha çok yolum
var. 32 takımdan ancak 13 takımın üyelerini
fotoğraflayabilmişim henüz ...
Tanımlamalardaki
yardımlarından dolayı Peligom’a ve kitabındaki çok
değerli bilgileri kullanmama izin veren sayın Prof. Dr. Ali
Demirsoy’a çok teşekkür ederim.
Copyright
Kazım Çapacı ©
Fotoğrafların her hakkı saklıdır.
Sitedeki
fotoğrafların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması
"5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası" na
göre suçtur.
İletişim
:
kazim.capaci@ege.edu.tr
Kaynaklar
1. Demirsoy Ali, Yaşamın Temel Kuralları –
Omurgasızlar/Böcekler – Entomoloji – Cilt II / Kısım II, 9.
Baskı, Meteksan Yayınları, Ankara 2006.