BÖCEKLER  – INSECTA

Kazım ÇAPACI

- Her takımın kendine ait dosyaya ulaşmak için, fotoğrafına tıklayınız -

Sınıf  - INSECTA

Göğüslerinin 3 segmenli olması ve her göğüs segmentinde bir çift bacak bulunmasıyla tanınırlar. Bu nedenle 6 bacaklı anlamına gelen Hexapoda adı da sınıfın adı olarak kullanılır. Büyük kısmında 2. ve 3. göğüs segmentlerinden birer çift kanat çıkar. Başta bir çift anten ve kural olarak bir çift birleşik göz bulunur. Abdomen 11 segmentten oluşur, hiçbir segmentinde üye yoktur, 8-9 ve 10. segmentleri şekil değiştirerek kavuşma organına ve yumurta koyma borusuna dönüşmüştür. Dış iskelet vardır. Birkaç ayrıcalık dışında, kural olarak yumurta ile (ovipar) çoğalırlar. Larval değişim sürecinde deri değiştirerek büyürler. Uçma yetenekleri, dış iskeletleri, küçük vücutları, gelişim evrelerinde larva, çok defa pup oluşumları, çok fazla sayıda yumurta meydana getirmeleri, bazen partenogenetik çoğalmaları, bir yılda bazen birden fazla döl meydana getirmeleri ve izole olarak yaşayabilmeleri sayesinde günümüz dünyasına uyum sağlayan en başarılı hayvan gurubudur.

Günümüzde tanımlanmış hayvanların 4/5’ i bu sınıfa girer. Yaklaşık 1.000.000 kadar yaşayan türü vardır, her yıl birkaç bin tür buna eklenmektedir. Toplam tür sayısının 2.000.000 olduğu kabul edilmektedir. Kural olarak karasal hayvanlar olmakla beraber, derin denizlerin dibi dışında tüm biyotoplara uyum yapmış birçok türe sahiptir. Birey sayısından da büyük boyutlardadır. Bir domates bitkisi üzerinde 25.00 yaprak biti, bir kovanda 60.000 arı, beyaz karınca yuvasında bir milyon birey bulunabilir. Karada yaşayan diğer hayvanların toplamı kadar kütleye sahip oldukları düşülmektedir. Hayvanlarda uçma yeteneği ilk kez bu omurgasız hayvanlarda ortaya çıkmıştır.

Paleozoyik devirden beri (yaklaşık 400 milyon yıldır) varlıklarını sürdürmektedirler. Her jeolojik devir bir hayvan gurubuyla simgelenmiştir. Yaşadığımız devir, böcek devridir ve böcekler, birçok hayvan grubuna belirgin olarak üstünlük kurmuşlardır.

1. Altsınıf

APTERYGOTA (AMETABOLA) = Kanatsız böcekler

1. Takım

Diplura = Çatalkuyruklular = Çiftekuyruklular

2. Takım

Protura = Duyargabacaklılar = Telsonkuyruklular

3. Takım

Collembola (=Podura) = Kuyruklasıçrayanlar

 

1. Alttakım - Arthropleona

 

2. Alttakım - Symphyleona

4. Takım

Thysanura = Tüylükuyruklular = Kılkuyruklular

 

1. Alttakım – Archaegonatha = Microcoryphia = Taşgüzelleri

 

2. Alttakım – Zygentoma = Gribalıkçıllar

2. Altsınıf

PTERYGOTA (METABOLA) = Kanatlı böcekler

Thysanura’da bulunan paranotanın, mezonotum ve metanotumdakilerinin gelişmesiyle birincil olarak kanatlar oluşmuş ve bu yapıyla özellik kazanmışlardır. Kanatlı böceklerin ilk fosillerine Orta Karbon’da ve zengin tür çeşidiyle de Üst Karbon’da rastlanır.

OYMAK-I

HEMIMETABOLA – YARIBAŞKALAŞIM GEÇİRENLER :

Pup evresi görülmez, nimf adım adım ergine gelişir.

I. GRUP

PALEOPTERA – İLKEL KANATLILAR :

Kanatlar katLanmaz, arkaya yatmaz, anal sahası yoktur. Hemimetaboldürler. Bu nedenle bundan sonraki Coleoptera’ya kadar olan takımlar Hemimetabola adı altında toplanmıştır. Larvaları suda yaşar. Ephemeroptera ve Odonata bu gruba girer.

A) ÜSTTAKIM

ARCHIPTERYGOTA (EPHEMEROIDEA) – BİRGÜNSİNEĞİGİLLER : Erginken de deri değiştirebildikleri için Archipteygota da denir.

5. Takım

Ephemeroptera = Birgün sinekleri = Mayıssinekleri

 

http://www.kazimcapaci.com/ephemeroptera_dosyalar/6875.jpg

B) ÜSTTAKIM

ODONOPTERA (=LIBELLULOIDEA) - KIZBÖCEĞİGİLLER

6. takım

Odonata = Kızböcekleri = Yusufçuklar = Subakireleri = Tayyareböcekleri = Helikopterböcekleri

 

1. Alttakım – Zygoptera = Küçük Kızböcekleri

 

2. Alttakım – Anisoptera = Büyük Yusufçuklar

 

3. Alttakım – Anisozygoptera

 

http://www.kazimcapaci.com/pervane_dosyalar/3528c.jpg

C) ÜSTTAKIM

PERLOIDEA

7. Takım

Plecoptera = Taşsinekleri

 

1. Alttakım = Filipalpia = İpliksipalpuslular

 

2. Alttakım = Setipalpia = Dikenpalpuslular

II. GRUP

NEOPTERA – GELİŞMİŞ KANATLILAR :

Dinlenme sırasında kanatların arkaya düz (yatık) ya da çatı şeklinde toplanması yeni kazanılmış bir özelliktir. Ön kanat genellikle örtü görevi yapar; arka kanat daha iyi gelişmiştir; anal saha oluşmuştur. Kanat dibinde özel bir kanat eklemi oluşmuştur, yani aksillaria gelişmiştir. Bundan sonraki böcek takımlarının tümü bu gruba girer.

I. BÖLÜM

POLYNEOPTERA (=PAURAMETABOLA) :

Heterometaboldürler. Larva evresinde kanat taslakları görülür. Larvaların ağız üyeleri ısırıcı, çiğneyici ergin ağız tipine benzer. Anal sahadaki damarlar iyi gelişmiştir.

D) ÜSTTAKIM

EMBIOIDEA

8. Takım

Embioptera = Ayakla ağ örenler

E) ÜSTTAKIM

ORTHOPTEROIDEA – DÜZKANATLILAR

Hemimetabol böceklerin en eski ve ilkel gruplarından sayılır. Üst Karbon’dan beri bilinmektedir. Çok değişik formları içerirler. Kanatlar damarca oldukça zengindir. Üst kanat genellikle bir örtü şeklinde, dar ve derimsidir. Antenler genel olarak iplik şeklindedir. Baş prognattır (ağız parçaları aşağı yöneliktir). Yumurtalar kokon içine bırakılmaz. Larvalar nadiren suda, genellikle karada gelişir. Notoptera, Saltotoria, Phasmida bu üsttakıma girer.

9. Takım

Notoptera

10. Takım

Saltotoria = Çayır ve Çalıçekirgeleri

 

1. Alttakım – Ensifera = Uzunantenli Çekirgeler

 

2. Alttakım – Caelifera = Kısaantenli Çekirgeler

 

http://www.kazimcapaci.com/cekirge_dosyalar/6384d.jpg

11. Takım

Phasmida (=Cheleutoptera) = Cadıçekirgeleri = Çalıçekirgeleri = Yürüyençalılar

F) ÜSTTAKIM

BLATTTOPEROIDEA = BLATTOPTERIFORMIA = BLATTOIDEA = OOTHECARIA - HAMAMBÖCEĞİGİLLER

Yürüyücü bacak tipleri vardır. Dinlenme sırasında kanat sırta yatık olarak taşınır. Ön kanat genellikle derimsidir, arka kanat oldukça sık olarak körelmiştir. Ses çıkarma ve işitme organları yoktur. Yumurtalar paket (kokon) içerisine bırakılır (termitler dışında). Üst Karbon’dan beri yaşarlar. Dermaptera, Blattodea, Mantodea, Zoraptera, İsoptera takımları bu üsttakıma girer.

12. Takım

Dermaptera = Kulağakaçanlar

 

http://www.kazimcapaci.com/dermaptera_dosyalar/2795.jpg

13. Takım

Blattoptera (=Blattariae) = Hamamböcekleri

14. Takım

Mantodea (=Mantoptera=Mantoidea) = Peygamberdeveleri

 

http://www.kazimcapaci.com/mantoptera_dosyalar/0799.jpg

15. Takım

İsoptera = Termitler = Beyazkarıncalar

G) ÜSTTAKIM

PSOCOIDEA - BİTLER

Küçük kayvanlardır. Kanatlarını yitirme eğilimleri vardır. Bir kısmında kanatlar tümüyle yitirilmiştir. Bir kısmı parazittir. Psocoptera ve Phthiraptera bu üsttaıma girer.

16. takım

Zoraptera = Toprakbitleri

17. Takım

Psocoptera (=Copeognatha) = Kabukbitleri = Tozbitler

18. Takım

Phthiraptera = hayvanbitleri

H) ÜSTTAKIM

HEMIPTEROIDEA (=RHYNCHOTA) - GAGALIBÖCEKLER

Alt dudak dört parçalı bir gaga halinde uzamış, içerisinde mandibul ve maksillanın lasiniası bir delme iğnesi meydana getirmiştir. Palpus labialis ve maksillaris kaybolmuştur. Bir tükürük salga pompası, salgıyı yaraya pompalar, bir bukkal pompa besini emer. Protoraks kural olarak serbesttir. Kanatlar ya ince [ön ve arka kanatlar birbirine eşit (Homoptera) ya da ön kanat, kaide yarısı kalın, derimsi, uç yarısı ince yapılmıştır (Hemielytra); öyleki dinlenme sırasında arka kanat kapatılır  (Heteroptera). Her iki takımda da kanatsız türler vardır. Genellikle tam olmayan (heterometabol), nadiren yarı (neometabol) ya da allometabol gelişme görülür.

Bacaklar yürüme bacağı şeklindedir. Nadiren sıçrama bacağı (ağustosböceklerinin bazıları), yüzme bacağı (su yarımkanatlıları) ya da yakalayıcı bacak şeklindedir (sucul Heteroptera ve bazı Homoptera türleri). Tarsuslar üç segmentlidir. Heteroptera türleri koku bezleri taşırlar. Bazı Heteroptera türleri mum salgılarlar. Ses çıkarma organı ağustosböcekleri, su yarımkanatlıları ve Reduviidae gibi diğer bazılarında bulunur.

Çoğu bitki parazitidir. Bir kısmı hayvanlardan kan emen hayvan parazitidir. Birçok tür bitki özsuyu emmeden önce, bitki dokularına verdikleri mayalarla nişastayı daha basit şekerlere parçalarlar. Verilen salgıların bir kısmı bitkilerde tümör ve gal oluşumuna neden olur. Homoptera Alt Perm’den beri bilinmektedir.

19. Takım

Heteroptera (=Hemiptera) = Tahtakuruları = Tısböcekleri = Yarımkanatlılar

 

1. Alttakım – Geocorisae = Kara Tahtakuruları

 

2. Alttakım – Hydrocorisae (=Cryptocerate) = Su Tahtakuruları = Yarımkanatlılar

 

http://www.kazimcapaci.com/hemiptera_dosyalar/3604.jpg

20. Takım

Homoptera = Çatıkanatlılar = Eşkanatlılar

 

1. Alttakım – Cicadina (=Cicadinae) = Ağustosböcekleri

 

2. Alttakım – Psylina = Bitkipireleri

 

3. Alttakım – Aleyrodina (=Aleyrodinea) = Beyazsinekler

 

4. Alttakım – Aphidina (=Aphidinea) = Afitler = Bitkibitleri

 

5. Alttakım – Coccina (=Coccinea) – Koşniller – Kabuklubitler

 

http://www.kazimcapaci.com/homoptera_dosyalar/3987.jpg

I) ÜSTTAKIM

THYSANOPTEROIDEA

21. Takım

Thysanoptera = Saçakkanatlılar = Tripsler

 

1. Alttakım – Terebrantina

 

2. Alttakım – Tubulifera

OYMAK-II

HOLOMETABOLA :

Tam başkalaşım gösterirler. Her zaman bir larva ve pup evresi vardır. Puptan, larvaya hiç benzemeyen ergin çıkar. Çoğunlukla diyapoz denen bir dinlenme evresi vardır.

III. BÖLÜM

OLIGONEOPTERA :

Holometabol böceklerdir (pup evresi vardır). Larvalarında kanat taslakları dıştan görülmez. Kanatlar dinlenme sırasında geriye doğru yatırılır. Anal saha basit ya da dallanmış damarlıdır.

İ) ÜSTTAKIM

COLEOPTEROIDEA

Yanız arka kanat uçma işlevine katılır. Çiğneyici ağız yapısı vardır. Gerçek Coleoptera türleri Perm’de ortaya çıkmıştır. Megaloptera ile ortak bir ataya sahip oldukları sanılmaktadır.

22. Takım

Coleoptera = Kınkanatlılar

 

1. Alttakım – Adephaga

 

2. Alttakım – Poliphaga

 

http://www.kazimcapaci.com/coleoptera_dosyalar/7955.jpg

J) ÜSTTAKIM

HYMENOPTEROIDEA

Strepsiptera ve Hymenoptera takımlarını kapsar. Trichoptera, Diptera, Lepidoptera ve Siphonoptera gibi labiyal bezden ipek çıkarma yetenekleri vardır. Strepsiptera’nın sistematik yeri tartışmalıdır (eskiden Coleoptera içinde verilirdi).

23. Takım

Strepsiptera = Bükülebilirkanatlılar = Yelpazekanatlılar

24. Takım

Hymenoptera = Zarkanatlılar

 

1. Alttakım – Symphyta = Chalastogaster = Testereliarılar = Bitkiarıları = Yaprakarıları

 

2. Alttakım = Apocrita

 

http://www.kazimcapaci.com/hymenoptera_dosyalar/2478.jpg

K) ÜSTTAKIM

NEUROPTEROIDEA  - SİNİRKANATLILAR (4700 t)

Birbirine benzer bir çift zarımsı kanada sahip olmaları ve dinlenme sırasında kanatlarını çatı şeklinde vöcutlarının üzerine katlamalarıyla diğer üsttakımlardan kolaylıkla ayrılırlar. Kanatları ilkel bir yapı gösterir ve birçok enine damar taşır; bu nedenle sinirkanatlılar da denir.

Vücutları genellikle ince uzun, silindirik ya da tıknaz; genellikle yumuşak yapılı; bazen mumsu bir tozla örtülüdür. Bileşikgözler iyi gelişmiş, noktagözler ancak bazılarında ve 3 adet olarak bulunur. Ağız parçaları ısırıcı-çiğneyici, antenlerinin ucu topuzlu ya da tarak şeklindedir. Tarsuslar 5 segmentlidir. Kanatlar birbirine benzer. Kanat damarları çoğunlukla uca doğru çatallaşmıştır; ağ şeklinde birçok damar taşır. Ön kanat ve onunla ilişkili olarak mezotoraks diğerlerine göre daha gelişmiştir. Uçuş sırasında kanatlar birbirine bağlanmaz (sadece Hemerobiidae’de uçuş sırasında kaideleri birbirine bağlanır). Dinlenme sırasında kanatlar çatı şeklinde tutulur. Uçuşları zayıftır. Hepsi larva evresinde avcılıkla geçinir. Erginlerin çoğu besin almaz. Perm’den beri yaşamaktadırlar.

25. Takım

Megaloptera = çamursinekleri = Büyükkanatlılar

26. Takım

Raphidioptera = Devesinekleri

27. Takım

Planipennia (=Neuroptera) = Sinirkanatlılar

 

http://www.kazimcapaci.com/neuroptera_dosyalar/2492.jpg

L) ÜSTTAKIM

SIPHONAPTEROIDEA

Sadece Siphonapterayı kapsar. Larvaları bacaksızdır. Holometaboldür. Pupları pupa libera tipindedir. Bazı türlerinin mezotoraksında kanat kalıntısı vardır. Sineklere yakın oldukları varsayılmaktadır.

28. Takım

Siphonaptera (=Aphaniptera) = Pireler

 

http://www.kazimcapaci.com/siphonaptera_dosyalar/2281.jpg

M) ÜSTTAKIM

MECOPTEROIDEA = PANORPOIDEA

Arka kanatlarının körelme eğilimi göstermesiyle tanınırlar.

29. Takım

Mecoptera = gagalı sinekler = Akrepsinekleri

30. Takım

Diptera = Sinekler = İkikanatlılar

 

1. Alttakım – Nematocera = Sivrisinekler

 

2. Alttakım – Brachycera = Sinekler

 

http://www.kazimcapaci.com/diptera_dosyalar/3905.jpg

31. Takım

Trichoptera = Evcikliböcekler

32. Takım

Lepidoptera = Kelebekler

 

1. Alttakım – Jugata (=Homoneura)

 

2. Alttakım – Freanata (=Heteroneura)

 

Güveler

 

http://www.kazimcapaci.com/zispanyol_dosyalar/image001.jpg

 

http://www.kazimcapaci.com/guve_dosyalar/1667.jpg

 

TANIMSIZ BÖCEKLER

 

image613

image432

image408

image670

image408

 

4460

3583

9269

Vespidae - Vespa crabbo – Sarıca arı – Avrupa eşek arısı

4685

5843

 

image408

image408

image362

image362

image115

 

6632

Andreneidae

6721

Apif melifera – Bal arısı

4608

Halictidae

4607
Halictidae

0946

 

image031

image033

image035

 

 

 

2187

2188

2189

 

 

 

image065

image067

image069

image071

image073

 

2683

2689

2690

2692

2694

 

image034

image036

 

 

 

 

4172

4173

 

 

 

 

KISA KISA …

 

Islanmak ya da ıslanmamak. Su damlacıkları tırtılların ya da bazı böceklerin üzerinde yuvarlanıp gider. Bazı böcekler de su üzerinde rahatça yürürler. Bunların olmasını sağlayan süper-hidrofobik (sudan kaçan) yüzeyler bilim insanlarınca 1930’lardan beri incelenmektedir. Su üzerinde koşan böceklerin bunu yapabilmesini sağlayan, bacaklarının süper-hidrofobik olması ve her birinin kendi ağırlığından 15 kat daha fazla taşıyabilmesidir. Böceği suyun üzerinde tutan temel şey de budur. Böcekler süper-hidrofobik olmak için iki aşamalı bir yapı kurarlar. Balmumuyla kaplıymış hissi uyandıran hidrofobik bir yüzeyin üzerinde mikroskobik büyüklükteki saç benzeri uzantılardan (hatta bu uzantılar da kendilerinden çok daha küçük uzantılarla kaplı olabilir) oluşan bu yapı, yüzey alanını çok arttırarak su damlalarının böceğe yapışmasını olanaksız hale getirir. (Bilim ve Teknik Dergisi, Haziran 2009).

 

Kitabındaki çok değerli bilgileri kullanmama izin veren sayın Prof. Dr. Ali Demirsoy’a çok teşekkür ederim.

Kaynaklar

1.    Demirsoy Ali, Yaşamın Temel Kuralları – Omurgasızlar/Böcekler – Entomoloji – Cilt II / Kısım II, 9. Baskı, Meteksan Yayınları, Ankara 2006.

 

 

Copyright

Kazım Çapacı ©

Fotoğrafların her hakkı saklıdır.

Sitedeki fotoğrafların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması "5846 sayılı Fikir  ve Sanat Eserleri Yasası" na göre suçtur.

İletişim : kazim.capaci@ege.edu.tr

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tanımlamalardaki yardımlarından dolayı Peligom’a ve