|
BÖCEKLER - INSECTA Kazım
Çapacı |
|
Kitaplar |
||||||
|
Fotoğrafların
büyük hali için üzerlerine tıklayınız. |
||||||
|
Sınıf |
INSECTA |
|||||
|
Göğüslerinin 3 segmenli olması ve her göğüs segmentinde bir çift bacak bulunmasıyla
tanınırlar. Bu nedenle 6 bacaklı anlamına gelen Hexapoda adı da sınıfın adı
olarak kullanılır. Büyük kısmında 2. ve Günümüzde tanımlanmış
hayvanların 4/5’ i bu sınıfa girer. Yaklaşık
1.000.000 kadar yaşayan türü vardır, her yıl birkaç bin tür
buna eklenmektedir. Toplam tür sayısının 2.000.000 olduğu
kabul edilmektedir. Kural olarak karasal hayvanlar olmakla beraber, derin
denizlerin dibi dışında tüm biyotoplara
uyum yapmış birçok türe sahiptir. Birey sayısından da
büyük boyutlardadır. Bir domates bitkisi üzerinde 25.00 yaprak biti, bir
kovanda 60.000 arı, beyaz karınca yuvasında bir milyon birey
bulunabilir. Karada yaşayan diğer hayvanların toplamı
kadar kütleye sahip oldukları düşülmektedir. Hayvanlarda uçma
yeteneği ilk kez bu omurgasız hayvanlarda ortaya çıkmıştır.
Paleozoyik devirden beri (yaklaşık 400 milyon
yıldır) varlıklarını sürdürmektedirler. Her jeolojik
devir bir hayvan gurubuyla simgelenmiştir.
Yaşadığımız devir, böcek devridir ve böcekler,
birçok hayvan grubuna belirgin olarak üstünlük kurmuşlardır. |
||||||
|
1. Altsınıf |
APTERYGOTA
(AMETABOLA) =
Kanatsız böcekler |
|||||
|
1. Takım |
Diplura = Çatalkuyruklular = Çiftekuyruklular |
|||||
|
2. Takım |
Protura = Duyargabacaklılar
= Telsonkuyruklular |
|||||
|
3. Takım |
Collembola (=Podura) = Kuyruklasıçrayanlar |
|||||
|
|
1.
Alttakım - Arthropleona |
|||||
|
|
2.
Alttakım - Symphyleona |
|||||
|
4. Takım |
Thysanura = Tüylükuyruklular
= Kılkuyruklular |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Archaegonatha = Microcoryphia
= Taşgüzelleri |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Zygentoma = Gribalıkçıllar |
|||||
|
2.
Altsınıf |
PTERYGOTA (METABOLA) = Kanatlı böcekler Thysanura’da bulunan paranotanın, mezonotum ve metanotumdakilerinin gelişmesiyle birincil olarak
kanatlar oluşmuş ve bu yapıyla özellik
kazanmışlardır. Kanatlı böceklerin ilk fosillerine Orta
Karbon’da ve zengin tür çeşidiyle de Üst Karbon’da rastlanır. |
|||||
|
OYMAK-I |
HEMIMETABOLA
– YARIBAŞKALAŞIM GEÇİRENLER : Pup evresi
görülmez, nimf adım adım
ergine gelişir. |
|||||
|
I.
GRUP |
PALEOPTERA
– İLKEL KANATLILAR : Kanatlar katLanmaz,
arkaya yatmaz, anal sahası yoktur. Hemimetaboldürler.
Bu nedenle bundan sonraki Coleoptera’ya kadar olan
takımlar Hemimetabola adı altında
toplanmıştır. Larvaları suda yaşar. Ephemeroptera ve Odonata bu
gruba girer. |
|||||
|
A)
ÜSTTAKIM |
ARCHIPTERYGOTA
(EPHEMEROIDEA) – BİRGÜNSİNEĞİGİLLER : Erginken de
deri değiştirebildikleri için Archipteygota
da denir. |
|||||
|
5. Takım |
Ephemeroptera = Birgün
sinekleri = Mayıssinekleri |
|||||
|
|
|
Ephemeroptera fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
B)
ÜSTTAKIM |
ODONOPTERA
(=LIBELLULOIDEA) - KIZBÖCEĞİGİLLER |
|||||
|
6. takım |
Odonata = Kızböcekleri = Yusufçuklar = Subakireleri = Tayyareböcekleri
= Helikopterböcekleri |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Zygoptera = Küçük Kızböcekleri |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Anisoptera = Büyük Yusufçuklar |
|||||
|
|
3.
Alttakım – Anisozygoptera |
|||||
|
|
|
Odonata
fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
C)
ÜSTTAKIM |
PERLOIDEA |
|||||
|
7. Takım |
Plecoptera = Taşsinekleri |
|||||
|
|
1.
Alttakım = Filipalpia = İpliksipalpuslular |
|||||
|
|
2.
Alttakım = Setipalpia = Dikenpalpuslular |
|||||
|
II.
GRUP |
NEOPTERA
– GELİŞMİŞ KANATLILAR : Dinlenme
sırasında kanatların arkaya düz (yatık) ya da çatı
şeklinde toplanması yeni kazanılmış bir özelliktir.
Ön kanat genellikle örtü görevi yapar; arka kanat daha iyi
gelişmiştir; anal saha oluşmuştur. Kanat dibinde özel bir
kanat eklemi oluşmuştur, yani aksillaria
gelişmiştir. Bundan sonraki böcek takımlarının tümü
bu gruba girer. |
|||||
|
I.
BÖLÜM |
POLYNEOPTERA
(=PAURAMETABOLA) : Heterometaboldürler. Larva
evresinde kanat taslakları görülür. Larvaların ağız
üyeleri ısırıcı, çiğneyici ergin ağız
tipine benzer. Anal sahadaki damarlar iyi gelişmiştir. |
|||||
|
D)
ÜSTTAKIM |
EMBIOIDEA |
|||||
|
8. Takım |
Embioptera = Ayakla ağ örenler |
|||||
|
E)
ÜSTTAKIM |
ORTHOPTEROIDEA
– DÜZKANATLILAR Hemimetabol böceklerin en
eski ve ilkel gruplarından sayılır. Üst Karbon’dan beri
bilinmektedir. Çok değişik formları içerirler. Kanatlar
damarca oldukça zengindir. Üst kanat genellikle bir örtü şeklinde, dar
ve derimsidir. Antenler genel olarak iplik şeklindedir. Baş prognattır (ağız parçaları
aşağı yöneliktir). Yumurtalar kokon
içine bırakılmaz. Larvalar nadiren suda, genellikle karada
gelişir. Notoptera, Saltotoria,
Phasmida bu üsttakıma
girer. |
|||||
|
9. Takım |
Notoptera |
|||||
|
10. Takım |
Saltotoria = Çayır ve Çalıçekirgeleri
|
|||||
|
|
1.
Alttakım – Ensifera = Uzunantenli
Çekirgeler |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Caelifera = Kısaantenli
Çekirgeler |
|||||
|
|
|
Saltotoria
fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
11. Takım |
Phasmida (=Cheleutoptera)
= Cadıçekirgeleri = Çalıçekirgeleri
= Yürüyençalılar |
|||||
|
F)
ÜSTTAKIM |
BLATTTOPEROIDEA
= BLATTOPTERIFORMIA = BLATTOIDEA = OOTHECARIA -
HAMAMBÖCEĞİGİLLER Yürüyücü bacak tipleri vardır.
Dinlenme sırasında kanat sırta yatık olarak
taşınır. Ön kanat genellikle derimsidir, arka kanat oldukça
sık olarak körelmiştir. Ses çıkarma ve işitme
organları yoktur. Yumurtalar paket (kokon)
içerisine bırakılır (termitler dışında). Üst
Karbon’dan beri yaşarlar. Dermaptera, Blattodea, Mantodea, Zoraptera, İsoptera
takımları bu üsttakıma girer. |
|||||
|
12. Takım |
Dermaptera = Kulağakaçanlar |
|||||
|
|
|
Dermaptera
fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
13. Takım |
Blattoptera (=Blattariae) =
Hamamböcekleri |
|||||
|
14. Takım |
Mantodea (=Mantoptera=Mantoidea) = Peygamberdeveleri |
|||||
|
|
|
Mantoptera
fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
15. Takım |
İsoptera = Termitler = Beyazkarıncalar |
|||||
|
G)
ÜSTTAKIM |
PSOCOIDEA
- BİTLER Küçük kayvanlardır.
Kanatlarını yitirme eğilimleri vardır. Bir
kısmında kanatlar tümüyle yitirilmiştir. Bir kısmı
parazittir. Psocoptera ve Phthiraptera
bu üsttaıma girer. |
|||||
|
16. takım |
Zoraptera = Toprakbitleri |
|||||
|
17. Takım |
Psocoptera (=Copeognatha)
= Kabukbitleri = Tozbitler |
|||||
|
18. Takım |
Phthiraptera = hayvanbitleri |
|||||
|
H)
ÜSTTAKIM |
HEMIPTEROIDEA
(=RHYNCHOTA) - GAGALIBÖCEKLER Alt dudak dört parçalı bir gaga
halinde uzamış, içerisinde mandibul ve maksillanın lasiniası
bir delme iğnesi meydana getirmiştir. Palpus
labialis ve maksillaris
kaybolmuştur. Bir tükürük salga pompası,
salgıyı yaraya pompalar, bir bukkal pompa
besini emer. Protoraks kural olarak serbesttir.
Kanatlar ya ince [ön ve arka kanatlar birbirine eşit (Homoptera) ya da ön kanat, kaide yarısı
kalın, derimsi, uç yarısı ince yapılmıştır
(Hemielytra); öyleki
dinlenme sırasında arka kanat kapatılır (Heteroptera).
Her iki takımda da kanatsız türler vardır. Genellikle tam
olmayan (heterometabol), nadiren yarı (neometabol) ya da allometabol
gelişme görülür. Bacaklar yürüme bacağı
şeklindedir. Nadiren sıçrama bacağı
(ağustosböceklerinin bazıları), yüzme bacağı (su
yarımkanatlıları) ya da yakalayıcı bacak
şeklindedir (sucul Heteroptera ve bazı Homoptera türleri). Tarsuslar üç segmentlidir.
Heteroptera türleri koku bezleri
taşırlar. Bazı Heteroptera türleri
mum salgılarlar. Ses çıkarma organı ağustosböcekleri, su
yarımkanatlıları ve Reduviidae gibi
diğer bazılarında bulunur. Çoğu bitki parazitidir. Bir
kısmı hayvanlardan kan emen hayvan parazitidir. Birçok tür bitki
özsuyu emmeden önce, bitki dokularına verdikleri mayalarla
nişastayı daha basit şekerlere parçalarlar. Verilen
salgıların bir kısmı bitkilerde tümör ve gal oluşumuna neden olur. Homoptera
Alt Perm’den beri bilinmektedir. |
|||||
|
19. Takım |
Heteroptera (=Hemiptera) =
Tahtakuruları = Tısböcekleri =
Yarımkanatlılar |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Geocorisae = Kara
Tahtakuruları |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Hydrocorisae (=Cryptocerate)
= Su Tahtakuruları = Yarımkanatlılar |
|||||
|
|
|
Hemiptera
fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
20. Takım |
Homoptera = Çatıkanatlılar
= Eşkanatlılar |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Cicadina (=Cicadinae)
= Ağustosböcekleri |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Psylina = Bitkipireleri |
|||||
|
|
3.
Alttakım – Aleyrodina (=Aleyrodinea)
= Beyazsinekler |
|||||
|
|
4.
Alttakım – Aphidina (=Aphidinea)
= Afitler = Bitkibitleri |
|||||
|
|
5.
Alttakım – Coccina (=Coccinea)
– Koşniller – Kabuklubitler |
|||||
|
|
|
Homoptera
fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
I)
ÜSTTAKIM |
THYSANOPTEROIDEA |
|||||
|
21. Takım |
Thysanoptera = Saçakkanatlılar
= Tripsler |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Terebrantina |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Tubulifera |
|||||
|
OYMAK-II |
HOLOMETABOLA
: Tam başkalaşım gösterirler. Her zaman bir larva
ve pup evresi vardır. Puptan,
larvaya hiç benzemeyen ergin çıkar. Çoğunlukla diyapoz
denen bir dinlenme evresi vardır. |
|||||
|
III.
BÖLÜM |
OLIGONEOPTERA
: Holometabol böceklerdir (pup evresi vardır). Larvalarında kanat
taslakları dıştan görülmez. Kanatlar dinlenme
sırasında geriye doğru yatırılır. Anal saha
basit ya da dallanmış damarlıdır. |
|||||
|
İ)
ÜSTTAKIM |
COLEOPTEROIDEA Yanız arka kanat uçma
işlevine katılır. Çiğneyici ağız
yapısı vardır. Gerçek Coleoptera
türleri Perm’de ortaya çıkmıştır. Megaloptera
ile ortak bir ataya sahip oldukları sanılmaktadır. |
|||||
|
22. Takım |
Coleoptera = Kınkanatlılar |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Adephaga |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Poliphaga |
|||||
|
|
|
Coleoptera
fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
J)
ÜSTTAKIM |
HYMENOPTEROIDEA Strepsiptera ve Hymenoptera takımlarını kapsar. Trichoptera, Diptera, Lepidoptera ve Siphonoptera
gibi labiyal bezden ipek çıkarma yetenekleri
vardır. Strepsiptera’nın sistematik yeri
tartışmalıdır (eskiden Coleoptera
içinde verilirdi). |
|||||
|
23. Takım |
Strepsiptera = Bükülebilirkanatlılar
= Yelpazekanatlılar |
|||||
|
24. Takım |
Hymenoptera = Zarkanatlılar |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Symphyta = Chalastogaster
= Testereliarılar = Bitkiarıları
= Yaprakarıları |
|||||
|
|
2.
Alttakım = Apocrita |
|||||
|
|
|
Hymenoptera
fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
K)
ÜSTTAKIM |
NEUROPTEROIDEA - SİNİRKANATLILAR (4700 t) Birbirine benzer bir çift
zarımsı kanada sahip olmaları ve dinlenme sırasında
kanatlarını çatı şeklinde vöcutlarının
üzerine katlamalarıyla diğer üsttakımlardan
kolaylıkla ayrılırlar. Kanatları ilkel bir yapı
gösterir ve birçok enine damar taşır; bu nedenle
sinirkanatlılar da denir. Vücutları genellikle ince uzun,
silindirik ya da tıknaz; genellikle yumuşak yapılı; bazen
mumsu bir tozla örtülüdür. Bileşikgözler iyi
gelişmiş, noktagözler ancak
bazılarında ve 3 adet olarak bulunur. Ağız parçaları
ısırıcı-çiğneyici, antenlerinin ucu topuzlu ya da
tarak şeklindedir. Tarsuslar 5 segmentlidir.
Kanatlar birbirine benzer. Kanat damarları çoğunlukla uca
doğru çatallaşmıştır; ağ şeklinde birçok
damar taşır. Ön kanat ve onunla ilişkili olarak mezotoraks diğerlerine göre daha
gelişmiştir. Uçuş sırasında kanatlar birbirine bağlanmaz
(sadece Hemerobiidae’de uçuş
sırasında kaideleri birbirine bağlanır). Dinlenme
sırasında kanatlar çatı şeklinde tutulur.
Uçuşları zayıftır. Hepsi larva evresinde
avcılıkla geçinir. Erginlerin çoğu besin almaz. Perm’den beri
yaşamaktadırlar. |
|||||
|
25. Takım |
Megaloptera = çamursinekleri
= Büyükkanatlılar |
|||||
|
26. Takım |
Raphidioptera = Devesinekleri |
|||||
|
27. Takım |
Planipennia (=Neuroptera) =
Sinirkanatlılar |
|||||
|
|
|
Neuroptera
fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
L)
ÜSTTAKIM |
SIPHONAPTEROIDEA Sadece Siphonapterayı
kapsar. Larvaları bacaksızdır. Holometaboldür.
Pupları pupa libera
tipindedir. Bazı türlerinin mezotoraksında
kanat kalıntısı vardır. Sineklere yakın
oldukları varsayılmaktadır. |
|||||
|
28. Takım |
Siphonaptera (=Aphaniptera)
= Pireler |
|||||
|
|
|
Siphoneptera fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
M)
ÜSTTAKIM |
MECOPTEROIDEA
= PANORPOIDEA Arka kanatlarının körelme
eğilimi göstermesiyle tanınırlar. |
|||||
|
29. Takım |
Mecoptera = gagalı sinekler = Akrepsinekleri |
|||||
|
30. Takım |
Diptera = Sinekler = İkikanatlılar |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Nematocera = Sivrisinekler |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Brachycera = Sinekler |
|||||
|
|
|
Diptera
fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
31. Takım |
Trichoptera = Evcikliböcekler |
|||||
|
32. Takım |
Lepidoptera = Kelebekler |
|||||
|
|
1.
Alttakım – Jugata (=Homoneura) |
|||||
|
|
2.
Alttakım – Freanata (=Heteroneura) |
|||||
|
|
Güveler
– TIKLAYINIZ - |
|||||
|
|
|
Kelebek fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
|
|
Güve fotoğrafları için TIKLAYINIZ |
||||
|
|
|
|||||
|
|
TANIMSIZ BÖCEKLER ... |
|||||
|
|
Arthropoda » Insecta » … »
… » … » … » ... » ... » ... » … |
|||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4460 |
3583 |
9269 Vespidae
- Vespa crabbo –
Sarıca arı – Avrupa eşek arısı |
4685 |
5843 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
6632 Andreneidae |
6721 Apif melifera – Bal arısı |
4608 Halictidae |
4607 |
0946 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2187 |
2188 |
2189 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2683 |
2689 |
2690 |
2692 |
2694 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4172 |
4173 |
. |
|
|
|
|
|
BÖCEKLER HAKKINDA İLGİNÇ NOTLAR |
|
|
Islanmak ya
da ıslanmamak. Su damlacıkları
tırtılların ya da bazı böceklerin üzerinde
yuvarlanıp gider. Bazı böcekler de su üzerinde rahatça yürürler. Bunların
olmasını sağlayan süper-hidrofobik
(sudan kaçan) yüzeyler bilim insanlarınca 1930’lardan beri
incelenmektedir. Su üzerinde koşan böceklerin bunu yapabilmesini
sağlayan, bacaklarının süper-hidrofobik
olması ve her birinin kendi ağırlığından 15 kat
daha fazla taşıyabilmesidir. Böceği suyun üzerinde tutan temel
şey de budur. Böcekler süper-hidrofobik olmak
için iki aşamalı bir yapı kurarlar. Balmumuyla kaplıymış
hissi uyandıran hidrofobik bir yüzeyin
üzerinde mikroskobik büyüklükteki saç benzeri uzantılardan (hatta bu
uzantılar da kendilerinden çok daha küçük uzantılarla kaplı
olabilir) oluşan bu yapı, yüzey alanını çok
arttırarak su damlalarının böceğe yapışmasını
olanaksız hale getirir. (Bilim ve Teknik Dergisi, Haziran 2009). |
Daha çok yolum
var. 32 takımdan ancak 13 takımın üyelerini
fotoğraflayabilmişim henüz ...
Tanımlamalardaki
yardımlarından dolayı Peligom’a ve
kitabındaki çok değerli bilgileri kullanmama izin veren sayın
Prof. Dr. Ali Demirsoy’a çok teşekkür ederim.
Copyright
Kazım Çapacı ©
Fotoğrafların her hakkı saklıdır.
Sitedeki
fotoğrafların izin alınmadan kopyalanması ve
kullanılması "5846 sayılı Fikir ve Sanat
Eserleri Yasası" na göre suçtur.
İletişim
:
kazim.capaci@ege.edu.tr
Kaynaklar
1. Demirsoy Ali, Yaşamın Temel Kuralları –
Omurgasızlar/Böcekler – Entomoloji – Cilt II / Kısım II, 9.
Baskı, Meteksan Yayınları, Ankara
2006.