APIACEAE – UMBELLIFERAE

MAYDANOZGİLLER

 

Tek, iki ya da çok yıllık, genellikle otsu, nadiren çalı ya da yarı çalı formunda olan, aromatik bitkileri kapsayan çiçekli bitkiler ailesidir. Yaklaşık 300 cins, 3000’den fazla tür barındırır. Ülkemizde 99 cins ve 455 türle temsil edilir. Özellikle kuruyunca bitkilerin gövdesinin içi boşalır. Yaprakları almaşık (alternate) dizilişlidir (sapın her iki yanında karşılıklı değil, aralıklı olarak bir sağda bir solda). Çoğu cinste tabanda toplanmışlardır. Çiçek kurulu genellikle basit ya da birleşik şemsiye durumundadır. Çiçeklerin şemsiye gibi görünmesinden dolayı ailenin eski adı “şemsiye taşıyanlar”  anlamına gelen “Umbelliferae” idi. Aile üyeleri genellikle kuzey yarımkürede yaygındır.

Çiçeklerinde ışınsal simetri gösteren 5 küçük sepal, 5 petal ve 5 stamen bulunur. Pistil 1, Stilus stilopotik avaryum alt durumlu, 2 lokuluslu ve karpelli, ovüller her lokulusta 1 adet, anatrop, plasentasyon eksenseldir. Meyve 2 merikarpa ayrılan bir şizokarptır. Merikarplar genellikle karpofor adı verilen bir sapla birbirine bağlanmış ve her birinin sırt kısmında Kosta denen 5 çıkıntı bulunur.

Birçok türü gıda maddesi ve baharat olarak, bazı türleri ise ilaç ve parfümeri sanayinde kullanılır. Ailede anason, maydonoz, kimyon gibi bitkiler yanısıra baldıran gibi son derece zehirli bitkiler de yer alır. Daucus carota (yabani havuç) gibi pek çok cinste östrojenik özellikler vardır ve bu nedenle halk tıbbında doğum kontrol amacıyla kullanılır.

 

Apium nodiflorum – Tatlı gerdeme

 

Apiaceae

 

Çok yıllık – ot – mayıs-ağustos – batak arazi, dereler – 0-1400 m

Adana, İstanbul, Siirt, Ankara, Antalya, Aydın, Balıkesir, Çanakkale, Çorum, Isparta, İzmir, Niğde, Ordu

 

Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi, mayıs 2010

 

 

 

 

9655d

9656c

9658

 

 

 

 

Conium maculatum – Baldıran, Ağı otu, Hırhındilik, Körek, Şemsiye otu, Yılan otu, Şeytantersi

 

Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Apiales » Apiaceae » Conium » Conium maculatum

 

Tek ya da iki yıllık – ot - nisan-ağustos -  0-2400 m -  koruluklar ve dere kenarları

Gaziantep, İstanbul, Iğdır, Ardahan, Hakkâri, Karabük, Ankara, Balıkesir, Bursa, Çanakkale, Diyarbakır, Erzincan, İçel, Kütahya, Samsun, Sinop, Sivas, Trabzon, Bayburt

2 metreye kadar boylanır. Beyaz renkte çiçekleri olan zehirli bir bitkidir. Yaprakları 2-4 pinnat olan tek ya da iki yıllık otsulardır. Sepalleri yoktur, petaller beyazdır. Meyve geniş ovattan yarı orbikulara kadar, kandan basılmıştır. Merikarplar kaburgalıdır. Türkiye’nin her bölgesinde dere ve hendek kenarlarında yayılış gösterir.

Baldrıcan zehri felç edicidir. 6 gramdan fazlası öldürücüdür. Bütün bitki zehirlidir. Bununla beraber çiçek durumu ve meyvalarm zehirlilik etkileri diğer kısımlardan daha fazladır. Öldürücü miktar insanlarda 6 gr (yaprak), at ve sığırlarda ise 2-5 kg. civarındadır. Kuruma ile zehirlilik azalmakla beraber, baldıran karışmış kuru ot yiyen hayvanlarda da zehirlenmeler görülmektedir.

Bilinen zehirli bitkilerin en eskilerinden biridir. Eski Yunanlılar, acı çekmeden ölme ayrıcalığı tanınan idam mahkûmlarını baldıran zehriyle öldürürlerdi.

 M.Ö. 4. yüzyılın başlarında ünlü Yunan filozofu Sokrates’in Yunan Meclisince baldıran usaresi içmeye mahkûm edildiği ve bu zehirli usareyi içerek öldüğü hemen bütün toksikoloji kitaplarında kayıtlıdır.

Gövde tüysüz, çok dallı, iç boş ve üzeri esmer lekeli. Yapraklar koyu yeşil renkli, parçalı, parçaların kenarları dişli. Çiçekler 10-20 dallı şemsiye durumlarda toplanmış. Kaliks belirsiz. Korolla beyaz renkli. Meyva küçük (genişliği 3 mm’den az), tüysüz, iki yarım meyvadan yapılmış. Her bir yarım meyvada 5 omurga bulunur. Yapraklar ezildiği zaman, hoş olmayan ve kedi idrarım andırır bir koku duyulur.

 

Fethiye, mayıs 2009 – Bozdağ, haziran 2010

 

 

3555

3556

0088

0089

0090

0091

 

 

 

0105

0106

0107

0108

0109

.

 

Bozdağ, mayıs 2011

 

 

 

 

 

 

 

1157c

1158c

 

 

 

 

 

Daucus carota – Yabani Havuç – Wild Carrot

 

Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Apiales » Apiaceae » Daucus » Daucus carota

 

İki yıllık, - ot - haziran - O-2000 m -  çayırlar, yamaçlar, tarlalar.

Adana, Osmaniye, İstanbul, Iğdır, Hakkari, Karabük, Kastamonu, Amasya, Ankara, Antalya, Artvin, Balıkesir, Diyarbakır, Giresun, Hatay, Manisa, Muğla, Ordu, Sakarya, Samsun, Sinop, Tekirdağ, Trabzon, Van

2 m’ye kadar boylanabilen bir ya da iki yıllık otsu bitkilerdir. Yapraklar 2-3 pinnat. Petaller beyaz, pembemsi ya da sarımsı. Umbellanın ortasındaki çiçekler verimsiz ve siyah. Ülkemizde oldukça yaygın olan bu bitkinin kültürü de yapılır.

 

Didim, 2009 – Çeşme, haziran 2010

 

 

 

 

 

 

4256

4256c

4287

1491

1492

 

 

 

1484

1485c

1487

1488

1526

1527c

 

Daucus carota

 

Kültür

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1316c

1321

 

 

 

 

 

Eryngium creticum – Kazayaklı Diken, Göz dikeni

 

Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Apiales » Apiaceae » Eryngium » Eryngium creticum

 

Tek ya da iki yıllık – ot – temmuz-eylül – 0-750 m - çalılık düzlükler, frigana, nadas tarlalar ve çorak yerler

Osmaniye, İstanbul, Mardin, Siirt, Şırnak, Zonguldak, Antalya, Çanakkale, Denizli, İçel, İzmir, Kocaeli, Sakarya, Samsun, Sinop, Tekirdağ, Trabzon, Şanlıurfa

 

Didim, 2009

 

 

 

 

 

 

4521c

4523c

4524c

4525c

4529

4544

 

Ferula communis – Çakşır otu, Şeytan otu – Giant Fennel

 

EÜBB, nisan 2011

 

 

 

 

 

 

 

0596c

0598c

0599c

0600c

2957d

 

 

 

3053d

3054d

3055c

3056

3057c

3058c

 

Foeniculum vulgare – Arapsaçı, Rezene, Raziyane, İrziyan, Mayana

 

Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Apiales » Apiaceae » Foeniculum » Foeniculum vulgare

 

Çok yıllık – mayıs-eylül – kuru yamaçlar, çam ormanları, nehir kıyıları – 0-1200 m

İstanbul, Zonguldak, Kastamonu, Artvin, Bursa, Çanakkale, Hatay, Kırklareli, Kocaeli, Manisa, Samsun, Sinop, Trabzon

Dip yapraklarda 2-3 pinnat, uç segmentler ipliksidir. Sepaller yok, petaller sarı. Meyve ovat-oblongat. Matikarplar kaburgalı.

Kuzey, Batı ve Güney Anadolu’da yaygındır.

Kullanılan kısımları : meyveleri, uçucuyağı

Tezene uçucuyağı esansiyel bir yağdır ve olgun meyvelerinden subuharı distilasyonuyla elde edilir. Ağustos sonundan ekim ortalarına kadar toplanır.

Yayılışı : anayurdu Güney Avrupa, özellikle Akdeniz havzası ve Anadolu’dur. Ege veAkdeniz bölgelerimizde yaygındır. Hoş kokulu meyveleri için Avrupa ve Amerika’nın ılıman bölgelerinde kültürü yapılır.

1-1.5 m civarında boylanır. İki ya da çok yıllık, kokulu bir bitkidir. Gövdesi yuvarlak kesitli, çizgili, parlak, koyu mavi-yeşil renkli, dallı, tazeyken etli ve sulu, yaşlanınca içi boş yapıdadır. Yaprakları kokulu, ipliksi şekilde parçalı, beyazımsı gri-yeşil renklidir, bu renk sonbaharda koyulaşır. Bitki gövdenin üst kısımlarında şemsiye (umbella) ve şemsiyecikler (umbellula) şeklinde ayrılır. Küçük, kokulu ve sarı çiçekleri şemsiyeciklerde toplanmıştır. Haziran-ağustos aylarında çiçeklenir. Aromatik bir kokuya sahiptir. Meyveler yeşilimsi ya da sarımsı kahverengi, silindir şeklinde, merikarpları 5-10 mm boy ve 3.5 mm çaplıdır. Kostaları belirgin, beş kaburgalı ve hafif kıvrıktır. Uçucuyağ hücreleri merikarp meyvelerin kostalarının arasında salgı kanalları şeklinde bulunur. Bunlar tohuma benzese de tüm apiaceae ailesinde olduğu gibi tohum değil meyve olarak kabul edilir. Kokusu baharatsı ve tatlımsı, tadı yakıcıdır.

En eski kültür bitkilerinden biridir. Eski Çağ’dan beri baharat olarak kullanılmaktadır. M.Ö. 3000’ de Sümerler, Eski Mısırlılar ve Antik Yunan’da tıbbi olarak kullanılmıştır. Dioscorides, süt oluşumu arttırdığını, köpek ve yılan ısırmalarına karşı etkili olduğunu yazmıştır. Plinius da benzer kullanımlarından söz etmektedir. Ortaçağ’da Büyük şarl, bu bitkiyi manastır bahçelerinde yetiştirtmiştir. Ortaçağ başlarında Fransa ve İspanya’da büyücülüğün olası kötü etkilerini uzak tutması için bu bitkiyi kapılarına asmışlardır. Sofokles’e göre Yunan mitolojisinde Prometheus cennetten insanlık için ateş taşımak üzere rezenenin oyuk gövdesini kullanmıştır.

Etkin maddeleri : uçucuyağ, sabityağ, proteinler, flavanoitler, fenolikkarboksilik asit, kumarinler, furanokumarinler.

Etki ve kullanılışı : uçucuyağı sabun ve parfüm sanayinde kullanılır. Koku vermek amacıyla şekerleme, likör, pasta ve ilaçlara katılır.

Halk tıbbında midede doluluk hissi, sindirim zayıflığı, solunum hastalıklarında kullanılmıştır. Dahilen sindirim hastalıklarında, gaz söktürücü, sindirimi kolaylaştırıcı, ekspektoran ve süt arttırıcı (laktagog) olarak kullanılır. Haricen göz banyosu olarak dekoksiyon şeklinde kullanımı da bildirilmektedir. Uçucuyağının ekspektoran, antiflojistik ve antimikrobiyal odluğu gösterilmiştir. Uçucuyağı yüksek konsantrasyonlarda spazmolitik etkilidir. Gastrointestinal motiliteyi arttırır. Ekspektoran etkisi içeriğindeki anetol ve fenkon’dan ileri gelir.

Çay olarak kullanımı : 1 tatlı kaşığı (2 gr) taze ezilmiş drog üzerine 150 ml kaynar su eklenir. Üstü kapatılarak 10 dk demlenip süzülür. Günde 2-3 kez içilir. Süt çocuklarında gaz oluşumunu engellemek için anasona tercih edilir.

Yapraklı genç sürgünleri özellikle Ege bölgesinde sebze yemeği olarak tüketilir.

v       Zeybek U, Haksel M. Türkiye’de ve dünyada önemli tıbbi bitkiler ve kullanımları. Argefar ve Sade Yayınları, Meta Basım, İzmir, 2010.

 

İzmir 2010

 

 

 

 

 

 

2331

2336

2346

2347

4780

 

 

Heracleum platytaenium – Tavşancıl otu, Baldırgan, Kamşam, Öğrek otu

 

Endemik

 

Tek yıllık - Monokarpik – ot – mayıs-temmuz – karışık ormanlar, kayalık yamaçlar, dere kenarları, kıyılar – 0-1500 m – endemik

Zonguldak, Kastamonu, Amasya, Ankara, Balıkesir, Bursa, Giresun, İzmir, Konya, Kütahya, Mainsa, Rize, Trabzon

2 metreye kadar boylanır. Çiçekleri beyaz renklidir.

 

Bozdağ, haziran 2010

 

 

 

 

 

 

 

0094

0095

0096

0097

0405

 

 

 

 

1160c

5438

5439

5440

5441

 

 

 

 

 

 

5443

5444

5463

 

 

 

 

Lagoecia cuminoides

 

Bozdağ, mayıs 2011

 

 

 

 

 

 

 

 

5142

5143

5144

5145

 

 

 

 

 

 

5146

5147

5148

5149

 

 

 

Scandix iberica – İberya Zühretarağı, Atkişnek otu

 

Tek yıllık – ot – nisan-temmuz – kireçtaşı yamaçlar, step, meşe ya da ardıç çalılıkları, otlu yamaçlar, ekili alanlar – 500-2000 m

İstanbul, Iğdır, Ardahan, Batman, Şırnak, Çankırı, Adıyaman, Afyonkarahisar, Ağrı, Amasya, Ankara, Antalya, Burdur, Elazığ, Erzurum, Gümüşhane, İçel, İzmir, Kayseri, Konya, Malatya, Kahramanmaraş, Uşak

 

 İzmir

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

0028

0034

 

 

 

 

 

Scandix pecten-veneris  - Kişkiş, Zühretarağı

 

Tek yıllık – ot – mart-haziran – kayalık kireçtaşı yamaçlar, pinus ve populus plantasyonları, yol kenarları, yarla yanları – 0-980 m

Gaziantep, İstanbul, Ardahan, Kastamonu, Ankara, Antalya, Artvin, Çanakkale, Gümüşhane, İçel, İzmir, Kayseri, Muğla, Samsun, Uşak, Yozgat

 

Bozdağ, haziran 2010

 

 

 

 

 

 

 

0893

 

 

 

 

 

 

Smyrnium olusatrum -  Yabani kereviz

 

Apiaceae

 

İki yıllık – ot – mart-mayıs – çit kenarları, yol kenarları, çorak alanlar, deniz yarları – 0-300 m

İstanbul, Kastamonu, Antalya, Çanakkale, Hatay, İçel, İzmir, Muğla, Trabzon

 

EÜBB, 2010

 

 

 

5010

5011

5012

5013

5014

.

 

Tordylium apulum – Küçük Geyikotu – Ivory-fruited Hartwort, Small Hartwort

 

Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Apiales » Apiaceae » Tordylium » Tordylium apulum

 

Tek yıllık – ot – nisan-mayıs – kayalık tepe kenarları, seyrek tarlalar, yol kenarları – 5-5500 m

Adana, İstanbul, Antalya, Aydın, Bursa, Çanakkale, Hatay, İzmir, Konya, Muğla

 

İzmir 2009,Ören 2010, Aydın 2010

 

 

 

 

 

 

3751

3746

4765

0837

0827

3983

 

 

0932

0934

0939

0919

1063

6730

 

 

6404

6405

6406

6407

6217

6218

 

Urla-Özbek, nisan 2011

 

 

 

 

 

4663

4665c

4666d

 

 

 

 

Spil, mayıs 2010

 

 

 

 

 

7989

7990

7991

 

 

 

 

Torilis nodosa

 

Bozdağ, mayıs 2011

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5155

5156

5157

.

 

 

 

Turgenia latifolia - Pıtrak

 

Tek yıllık – ot – nisan-haziran – çorak ve ekili yerler – 0-3000 m

Adana, İstanbul, Kars, Hakkari, Mardin, Çankırı, Afyonkarahisar, Ağrı, Antalya, Artvin, Bilecik, Çanakkale, Çorum, Diyarbakır, Erzurum, Gümüşhane, Hatay, Kayseri, Kırklareli, Kocaeli, Konya, Kütahya, Nevşehir

 

Bozdağ, haziran 2010

 

0203

0204c

0205

0206

0207c

0209

 

2260

Apiaceae

Bozdağ, temmuz 2010

2260

2261c

2262

2263c

2264

2265

2266

2329

2330

2331c

2332

2333

2334

2334c

4746

Apiaceae

İzmir (Hekimadası)

 

 

 

4746 apiaceae

4750c

4748

4747

 

 

 

Pimpinella anisum – anason

Anethum graveolens – dereotu

Apium graveolens – kereviz

Cicuta virosa – su baldıranı

Amni visnaga – hıltan, dişotu

Cumium cyminum - kimyon