APIACEAE – UMBELLIFERAE MAYDANOZGİLLER
Tek, iki ya da çok yıllık, genellikle otsu, nadiren çalı ya da yarı çalı formunda olan, aromatik bitkileri kapsayan çiçekli bitkiler ailesidir. Yaklaşık 300 cins, 3000’den fazla tür barındırır. Ülkemizde 99 cins ve 455 türle temsil edilir. Özellikle kuruyunca bitkilerin gövdesinin içi boşalır. Yaprakları almaşık (alternate) dizilişlidir (sapın her iki yanında karşılıklı değil, aralıklı olarak bir sağda bir solda). Çoğu cinste tabanda toplanmışlardır. Çiçek kurulu genellikle basit ya da birleşik şemsiye durumundadır. Çiçeklerin şemsiye gibi görünmesinden dolayı ailenin eski adı “şemsiye taşıyanlar” anlamına gelen “Umbelliferae” idi. Aile üyeleri genellikle kuzey yarımkürede yaygındır. Çiçeklerinde ışınsal simetri gösteren 5 küçük sepal, 5 petal ve 5 stamen bulunur. Pistil 1, Stilus stilopotik avaryum alt durumlu, 2 lokuluslu ve karpelli, ovüller her lokulusta 1 adet, anatrop, plasentasyon eksenseldir. Meyve 2 merikarpa ayrılan bir şizokarptır. Merikarplar genellikle karpofor adı verilen bir sapla birbirine bağlanmış ve her birinin sırt kısmında Kosta denen 5 çıkıntı bulunur. Birçok türü gıda maddesi ve baharat olarak, bazı türleri ise ilaç ve parfümeri sanayinde kullanılır. Ailede anason, maydonoz, kimyon gibi bitkiler yanısıra baldıran gibi son derece zehirli bitkiler de yer alır. Daucus carota (yabani havuç) gibi pek çok cinste östrojenik özellikler vardır ve bu nedenle halk tıbbında doğum kontrol amacıyla kullanılır.
Apium nodiflorum – Tatlı gerdeme
Apiaceae
Çok yıllık – ot – mayıs-ağustos – batak arazi, dereler – 0-1400 m Adana, İstanbul, Siirt, Ankara, Antalya, Aydın, Balıkesir, Çanakkale, Çorum, Isparta, İzmir, Niğde, Ordu
Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi, mayıs 2010
9655d	9656c	9658
Conium maculatum – Baldıran, Ağı otu, Hırhındilik, Körek, Şemsiye otu, Yılan otu, Şeytantersi
Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Apiales » Apiaceae » Conium » Conium maculatum
Tek ya da iki yıllık – ot - nisan-ağustos - 0-2400 m - koruluklar ve dere kenarları Gaziantep, İstanbul, Iğdır, Ardahan, Hakkâri, Karabük, Ankara, Balıkesir, Bursa, Çanakkale, Diyarbakır, Erzincan, İçel, Kütahya, Samsun, Sinop, Sivas, Trabzon, Bayburt 2 metreye kadar boylanır. Beyaz renkte çiçekleri olan zehirli bir bitkidir. Yaprakları 2-4 pinnat olan tek ya da iki yıllık otsulardır. Sepalleri yoktur, petaller beyazdır. Meyve geniş ovattan yarı orbikulara kadar, kandan basılmıştır. Merikarplar kaburgalıdır. Türkiye’nin her bölgesinde dere ve hendek kenarlarında yayılış gösterir. Baldrıcan zehri felç edicidir. 6 gramdan fazlası öldürücüdür. Bütün bitki zehirlidir. Bununla beraber çiçek durumu ve meyvalarm zehirlilik etkileri diğer kısımlardan daha fazladır. Öldürücü miktar insanlarda 6 gr (yaprak), at ve sığırlarda ise 2-5 kg. civarındadır. Kuruma ile zehirlilik azalmakla beraber, baldıran karışmış kuru ot yiyen hayvanlarda da zehirlenmeler görülmektedir. Bilinen zehirli bitkilerin en eskilerinden biridir. Eski Yunanlılar, acı çekmeden ölme ayrıcalığı tanınan idam mahkûmlarını baldıran zehriyle öldürürlerdi. M.Ö. 4. yüzyılın başlarında ünlü Yunan filozofu Sokrates’in Yunan Meclisince baldıran usaresi içmeye mahkûm edildiği ve bu zehirli usareyi içerek öldüğü hemen bütün toksikoloji kitaplarında kayıtlıdır. Gövde tüysüz, çok dallı, iç boş ve üzeri esmer lekeli. Yapraklar koyu yeşil renkli, parçalı, parçaların kenarları dişli. Çiçekler 10-20 dallı şemsiye durumlarda toplanmış. Kaliks belirsiz. Korolla beyaz renkli. Meyva küçük (genişliği 3 mm’den az), tüysüz, iki yarım meyvadan yapılmış. Her bir yarım meyvada 5 omurga bulunur. Yapraklar ezildiği zaman, hoş olmayan ve kedi idrarım andırır bir koku duyulur.
Fethiye, mayıs 2009 – Bozdağ, haziran 2010
3555	3556	0088	0089	0090	0091
0105	0106	0107	0108	0109	.
Bozdağ, mayıs 2011
1157c	1158c
Daucus carota – Yabani Havuç – Wild Carrot
Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Apiales » Apiaceae » Daucus » Daucus carota
İki yıllık, - ot - haziran - O-2000 m - çayırlar, yamaçlar, tarlalar. Adana, Osmaniye, İstanbul, Iğdır, Hakkari, Karabük, Kastamonu, Amasya, Ankara, Antalya, Artvin, Balıkesir, Diyarbakır, Giresun, Hatay, Manisa, Muğla, Ordu, Sakarya, Samsun, Sinop, Tekirdağ, Trabzon, Van 2 m’ye kadar boylanabilen bir ya da iki yıllık otsu bitkilerdir. Yapraklar 2-3 pinnat. Petaller beyaz, pembemsi ya da sarımsı. Umbellanın ortasındaki çiçekler verimsiz ve siyah. Ülkemizde oldukça yaygın olan bu bitkinin kültürü de yapılır.
Didim, 2009 – Çeşme, haziran 2010
4256	4256c	4287	1491	1492
1484	1485c	1487	1488	1526	1527c
Daucus carota
Kültür
1316c	1321
Eryngium creticum – Kazayaklı Diken, Göz dikeni
Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Apiales » Apiaceae » Eryngium » Eryngium creticum
Tek ya da iki yıllık – ot – temmuz-eylül – 0-750 m - çalılık düzlükler, frigana, nadas tarlalar ve çorak yerler Osmaniye, İstanbul, Mardin, Siirt, Şırnak, Zonguldak, Antalya, Çanakkale, Denizli, İçel, İzmir, Kocaeli, Sakarya, Samsun, Sinop, Tekirdağ, Trabzon, Şanlıurfa
Didim, 2009
4521c	4523c	4524c	4525c	4529	4544
Ferula communis – Çakşır otu, Şeytan otu – Giant Fennel
EÜBB, nisan 2011
0596c	0598c	0599c	0600c	2957d
3053d	3054d	3055c	3056	3057c	3058c
Foeniculum vulgare – Arapsaçı, Rezene, Raziyane, İrziyan, Mayana
Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Apiales » Apiaceae » Foeniculum » Foeniculum vulgare
Çok yıllık – mayıs-eylül – kuru yamaçlar, çam ormanları, nehir kıyıları – 0-1200 m İstanbul, Zonguldak, Kastamonu, Artvin, Bursa, Çanakkale, Hatay, Kırklareli, Kocaeli, Manisa, Samsun, Sinop, Trabzon Dip yapraklarda 2-3 pinnat, uç segmentler ipliksidir. Sepaller yok, petaller sarı. Meyve ovat-oblongat. Matikarplar kaburgalı. Kuzey, Batı ve Güney Anadolu’da yaygındır. Kullanılan kısımları : meyveleri, uçucuyağı Tezene uçucuyağı esansiyel bir yağdır ve olgun meyvelerinden subuharı distilasyonuyla elde edilir. Ağustos sonundan ekim ortalarına kadar toplanır. Yayılışı : anayurdu Güney Avrupa, özellikle Akdeniz havzası ve Anadolu’dur. Ege veAkdeniz bölgelerimizde yaygındır. Hoş kokulu meyveleri için Avrupa ve Amerika’nın ılıman bölgelerinde kültürü yapılır. 1-1.5 m civarında boylanır. İki ya da çok yıllık, kokulu bir bitkidir. Gövdesi yuvarlak kesitli, çizgili, parlak, koyu mavi-yeşil renkli, dallı, tazeyken etli ve sulu, yaşlanınca içi boş yapıdadır. Yaprakları kokulu, ipliksi şekilde parçalı, beyazımsı gri-yeşil renklidir, bu renk sonbaharda koyulaşır. Bitki gövdenin üst kısımlarında şemsiye (umbella) ve şemsiyecikler (umbellula) şeklinde ayrılır. Küçük, kokulu ve sarı çiçekleri şemsiyeciklerde toplanmıştır. Haziran-ağustos aylarında çiçeklenir. Aromatik bir kokuya sahiptir. Meyveler yeşilimsi ya da sarımsı kahverengi, silindir şeklinde, merikarpları 5-10 mm boy ve 3.5 mm çaplıdır. Kostaları belirgin, beş kaburgalı ve hafif kıvrıktır. Uçucuyağ hücreleri merikarp meyvelerin kostalarının arasında salgı kanalları şeklinde bulunur. Bunlar tohuma benzese de tüm apiaceae ailesinde olduğu gibi tohum değil meyve olarak kabul edilir. Kokusu baharatsı ve tatlımsı, tadı yakıcıdır. En eski kültür bitkilerinden biridir. Eski Çağ’dan beri baharat olarak kullanılmaktadır. M.Ö. 3000’ de Sümerler, Eski Mısırlılar ve Antik Yunan’da tıbbi olarak kullanılmıştır. Dioscorides, süt oluşumu arttırdığını, köpek ve yılan ısırmalarına karşı etkili olduğunu yazmıştır. Plinius da benzer kullanımlarından söz etmektedir. Ortaçağ’da Büyük şarl, bu bitkiyi manastır bahçelerinde yetiştirtmiştir. Ortaçağ başlarında Fransa ve İspanya’da büyücülüğün olası kötü etkilerini uzak tutması için bu bitkiyi kapılarına asmışlardır. Sofokles’e göre Yunan mitolojisinde Prometheus cennetten insanlık için ateş taşımak üzere rezenenin oyuk gövdesini kullanmıştır. Etkin maddeleri : uçucuyağ, sabityağ, proteinler, flavanoitler, fenolikkarboksilik asit, kumarinler, furanokumarinler. Etki ve kullanılışı : uçucuyağı sabun ve parfüm sanayinde kullanılır. Koku vermek amacıyla şekerleme, likör, pasta ve ilaçlara katılır. Halk tıbbında midede doluluk hissi, sindirim zayıflığı, solunum hastalıklarında kullanılmıştır. Dahilen sindirim hastalıklarında, gaz söktürücü, sindirimi kolaylaştırıcı, ekspektoran ve süt arttırıcı (laktagog) olarak kullanılır. Haricen göz banyosu olarak dekoksiyon şeklinde kullanımı da bildirilmektedir. Uçucuyağının ekspektoran, antiflojistik ve antimikrobiyal odluğu gösterilmiştir. Uçucuyağı yüksek konsantrasyonlarda spazmolitik etkilidir. Gastrointestinal motiliteyi arttırır. Ekspektoran etkisi içeriğindeki anetol ve fenkon’dan ileri gelir. Çay olarak kullanımı : 1 tatlı kaşığı (2 gr) taze ezilmiş drog üzerine 150 ml kaynar su eklenir. Üstü kapatılarak 10 dk demlenip süzülür. Günde 2-3 kez içilir. Süt çocuklarında gaz oluşumunu engellemek için anasona tercih edilir. Yapraklı genç sürgünleri özellikle Ege bölgesinde sebze yemeği olarak tüketilir. v Zeybek U, Haksel M. Türkiye’de ve dünyada önemli tıbbi bitkiler ve kullanımları. Argefar ve Sade Yayınları, Meta Basım, İzmir, 2010.
İzmir 2010
2331	2336	2346	2347	4780
Heracleum platytaenium – Tavşancıl otu, Baldırgan, Kamşam, Öğrek otu
Endemik
Tek yıllık - Monokarpik – ot – mayıs-temmuz – karışık ormanlar, kayalık yamaçlar, dere kenarları, kıyılar – 0-1500 m – endemik Zonguldak, Kastamonu, Amasya, Ankara, Balıkesir, Bursa, Giresun, İzmir, Konya, Kütahya, Mainsa, Rize, Trabzon 2 metreye kadar boylanır. Çiçekleri beyaz renklidir.
Bozdağ, haziran 2010
0094	0095	0096	0097	0405
1160c	5438	5439	5440	5441
5443	5444	5463
Lagoecia cuminoides
Bozdağ, mayıs 2011
5142	5143	5144	5145
5146	5147	5148	5149
Scandix iberica – İberya Zühretarağı, Atkişnek otu
Tek yıllık – ot – nisan-temmuz – kireçtaşı yamaçlar, step, meşe ya da ardıç çalılıkları, otlu yamaçlar, ekili alanlar – 500-2000 m İstanbul, Iğdır, Ardahan, Batman, Şırnak, Çankırı, Adıyaman, Afyonkarahisar, Ağrı, Amasya, Ankara, Antalya, Burdur, Elazığ, Erzurum, Gümüşhane, İçel, İzmir, Kayseri, Konya, Malatya, Kahramanmaraş, Uşak
İzmir
0028	0034
Scandix pecten-veneris - Kişkiş, Zühretarağı
Tek yıllık – ot – mart-haziran – kayalık kireçtaşı yamaçlar, pinus ve populus plantasyonları, yol kenarları, yarla yanları – 0-980 m Gaziantep, İstanbul, Ardahan, Kastamonu, Ankara, Antalya, Artvin, Çanakkale, Gümüşhane, İçel, İzmir, Kayseri, Muğla, Samsun, Uşak, Yozgat
Bozdağ, haziran 2010
0893
Smyrnium olusatrum - Yabani kereviz
Apiaceae
İki yıllık – ot – mart-mayıs – çit kenarları, yol kenarları, çorak alanlar, deniz yarları – 0-300 m İstanbul, Kastamonu, Antalya, Çanakkale, Hatay, İçel, İzmir, Muğla, Trabzon
EÜBB, 2010
5010	5011	5012	5013	5014	.
Tordylium apulum – Küçük Geyikotu – Ivory-fruited Hartwort, Small Hartwort
Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Apiales » Apiaceae » Tordylium » Tordylium apulum
Tek yıllık – ot – nisan-mayıs – kayalık tepe kenarları, seyrek tarlalar, yol kenarları – 5-5500 m Adana, İstanbul, Antalya, Aydın, Bursa, Çanakkale, Hatay, İzmir, Konya, Muğla
İzmir 2009,Ören 2010, Aydın 2010
3751	3746	4765	0837	0827	3983
0932	0934	0939	0919	1063	6730
6404	6405	6406	6407	6217	6218
Urla-Özbek, nisan 2011
4663	4665c	4666d
Spil, mayıs 2010
7989	7990	7991
Torilis nodosa
Bozdağ, mayıs 2011
5155	5156	5157	.
Turgenia latifolia - Pıtrak
Tek yıllık – ot – nisan-haziran – çorak ve ekili yerler – 0-3000 m Adana, İstanbul, Kars, Hakkari, Mardin, Çankırı, Afyonkarahisar, Ağrı, Antalya, Artvin, Bilecik, Çanakkale, Çorum, Diyarbakır, Erzurum, Gümüşhane, Hatay, Kayseri, Kırklareli, Kocaeli, Konya, Kütahya, Nevşehir
Bozdağ, haziran 2010
0203	0204c	0205	0206	0207c	0209
2260
Apiaceae
Bozdağ, temmuz 2010
2260	2261c	2262	2263c	2264	2265	2266
2329	2330	2331c	2332	2333	2334	2334c
4746
Apiaceae
İzmir (Hekimadası)
4746 apiaceae	4750c	4748	4747
Pimpinella anisum – anason Anethum graveolens – dereotu Apium graveolens – kereviz Cicuta virosa – su baldıranı Amni visnaga – hıltan, dişotu Cumium cyminum - kimyon