ASTERACEAE – COMPOSITAE PAPATYAGİLLER
Bazıları sür içeren otsular, çalılar ya da nadiren ağaç ya da tırmanıcılar. Yapraklar genellikle alternat ya da karşılıklı, nadiren dairesel, basit ya da birleşik. Çiçekler kapitulum durumunda, kapitulumun çevresi 1-çok serili involukrum brakteleri ile örtülmüş, erdişi ya da tek eşeyli, ışınsal ya da zigomorf simetrili. Kaliks genellikle papus halini almış ya da hemen hemen yok. Petaller 4-5, birleşik. Korolla 2 şekilde, tüpsü ve dilsi; tüpsü korolla uçta belirgin 5 dişli, dilsi korolla 3-5 dişli ya da dişler belirgin değil. Stamenler 5, petallere bağlı, filamentler serbest, anterler birleşik. Pistil 1, ovaryum alt durumlu, tek lokuluslu, 2 karpelli, ovül tek, anatrop, plasentasyon bazal. Meyve aken ve ucunda genellikle bir papus ya da kaliks kalıntısı taşır. Kozmopolit olan aile 1100 cins ve 2500 tür içerir. Ülkemizde 133 cins ve 1156 türü bulunur. yiyecek maddeleri elde edilir. İlaç sanayinde kullanılır. birçok türü süs bitkisi olarak yetiştirilir. Ailenin adı yıldız şeklinde çiçekşeri olan “Aster” cinsinden gelir. Genellikle otsu, çok azı çalıi ağaç ya da odunsu sarılıcı bitkilerdir. Yaprakları basit ya da birleşik, stipulsuz, alternat, rozet şeklindedir. Bir başta birçok küçük çiçekten oluşan çiçekleri konik, küresel ya da düzleşmiş bir reseptakulum veya diskten çıkarlar. Bütün kapitulum fillari olarak adlandırılan involukral brakteler tarafından sarılmıştır. Bunlar bir veya birkaç seri halinde olabilirler veya imbrikat dizilmiş olabilirler. Braktenin ikinci bir tipi de (chaffy) bulunabilir. Bu yapı genel resaptakulum üzerinde bireysel çiçeklerin tabanında bulunur. Reseptakulum (çiçek tablası) tüyler, dikenler ve oyuklar taşıyabilir. Kapitulumda bulunan çiçekler hermafrodit veya tek eşeyli, (bitkiler monoik veya dioik), aktinomorf ya da zigomorftur. Kaliks pappus olarak adlandırılan tüysü şekilde ya da tamamen eksiktir. Korolla 5’li ve simpetaldir. Korolla tubular çiçeklerde aktinomorf, ligulat olanlarda zigomorfdur. Androkeum 5 stamenlidir, anterleri birleşik, filamentleri serbesttir (singenezik). Ginekeum 2 birleşik karpelli, tek odalı, ovaryum alt durumludur. Meyve akendir. Çiçek durumunun kompozit yapısı nedeniyle bu aile “Compositae” diye adlandırılmıştır.
Achillea – Civanperçeni Pilos tüylü çok yıllık otsulardır. Yapraklar basit ya da 3-4 pinnat parçalı. Kapitula heterogam, radiat, genellikle uçta, korimbozlarda. Çiçekler beyaz ya da sarı. Reseptakulum palealı.papus yok. Kuzey Yarıküre’de yayılış gösterir. 100’den fazla tür içerir. Ülkemizde 40 türü bulunur.
Achillea ketenoglui – Ankara civanperçemi
NGBB, mayıs 2010 Endemik Çok yıllık, ot - Mayıs - Marnlı step – 850 – Türkiye - Ankara
Civanperçemi, “Achillea” türlerinin genel adıdır. Mitolojiye göre bitkiyi ilk kez Akhilleus kullandığı için bu adı almıştır. Akhilleus, Troya Savaşı’nda burun kanamasını durdurmak için bu bitkiyi kullanmıştır. Genellikle kuzeyyarımkürede yayılış gösteren civanperçemleri dünyada 115 türle, ülkemizde 43 temsil edilirler. Bazıları tıbbi amaçla da kullanılan güzel kokulu bitkilerdir. Türkiye civanperçemlerinde endemizm oranı %43’tür. Ankara civanperçemi, 2000 yılında H. Duman tarafından keşfedilmiş, Prof. Dr. Osman Ketenoğlu’nun onuruna adlandırılmıştır. Sık yünlü tüysü, demetsi, 5-18 cm boyunda, çok yıllık bir bitkidir. Taban kısmında belirgin, kısa, verimsiz sürgünleri vardır. Yaprakları küçük, pulsu, kiremit dizilişli ve 3-5 lopludur. Gövde uç kısımlarında 1-5 cm genişliğinde, şemsiye şeklinde toplanan, 2-8 çiçek başçığı bulunur. Çiçek tablası 3-5 mm genişliğinde, eliptik ya da yarı küresel şekillidir. Çiçekleri beyaz renkli, 5-7 dilsi yapıdadır. Mayıs ayında çiçeklenir. Alçıtaşı içeren topraklara özgü, kurakçıl bir türdür. Yayılış bölgeleri Beypazarı, Kırbaşı, Çayırhan, Polatlı, Acıkır, Şereflikoçhisar, Sivrihisar, Kepen köyü, Kırıkkale-Kesikköprü çevresidir. Şimdiye dek saptanan sekiz yayılış alanı 11.550 km2 dir. Her bir alanda 50-1000 arasında sayıyla temsil edilir. Yayılış gösterdiği alanlar, kullanıma açık, kurak ve verimsiz meralardır. Başlıca tehditler, tarla açma ve yol genişletme çalışmalarıdır. Yayılış alanlarının hiçbiri koruma statüsüne sahip değildir. Sadace Acıkır, askeri atış alanı olduğu için, dolaylı koruma altındadır. Kaynak : Bağbahçe Dergisi, 2010 ocak-şubat, sayı 27.
9425	9425c	9426	9427	9427c
Achillea wilhelmsii – Civan perçemi, Binbir yaprak otu
Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi, mayıs 2010 Çok yıllık, ot – Mayıs-temmuz - Step,tarla – 500-2200 – Karasal D ve G Anadolu - . Suriye, Transkafkasya, İran, Irak, Pakistan, Afganistan Gaziantep, İstanbul, Mardin, Ağrı, Amasya, Ankara, Antalya, Erzurum, Eskişehir, İçel, Kayseri, Konya, Kütahya, Malatya, Sivas, Tokat, Şanlıurfa, Bayburt
9739	9740	9741	9742	9743	9744
9745	9746	9747	9748
Anthemis – Papatya Bir, iki ya da çok yıllık otsular ya da nadiren odunsu ya da alçak çalılar. Yapraklar genellikle 1-3 pinnat, nadiren basit. Kapitula tek, radiat ya da diskoid. İnvolukrum brakteleri genellikle 3 serili ve imbrikat, çiçek tabanı palealı. Dilsi çiçekler genellikle beyaz ve sarı. Avrupa ve Akdeniz Bölgesi’nde yayılış gösterir, 130 tür içerir. Ülkemizde 50 türü bulunur.
Anthemis cf. cretica
Mordoğan, 2011
1356	1357c	1359c	1360
1361c	1362c	1445c
Anthemis cretica ssp pontica / ssp luecanthemoides
Bozdağ, haziran 2010 – mayıs 2011 Çok yıllık, ot – nisan-temmuz – kireçtaşı kayalık yamaçlar, volkanik yamaçlar – 100-2200 – K Türkiye, karasal Anadolu – G Avrupa, KB Afrika, Kafkasya, Lübnan Bolu, İstanbul, Karabük, Antalya, Bingöl, Bursa, Çanakkale, Elazığ, İçel, Kayseri, Kırşehir, Konya, Kahramanmaraş, Sivas, Tekirdağ, Karaman
0564	0565	0566	5400
Anthemis dipsacea
Endemik
Bozdağ, haziran 2010 Tek yıllık, ot – haziran-temmuz – dağ otlakları, bodur çalılıklar arası – 800-1500 – B. Anadolu – Türkiye - İzmir
0241c	0242	0243	0244	0245	0247
Anthemis rosea ssp carnea
Endemik
Elmalı, mayıs 2011
6633	6634	6635d	6636c	6637	6638
6640c	6641	6757c	6758c
6814	6815	6817	6819	6821
Anthemis tinctoria var. euxina
NGBB, mayıs 2010 Çok yıllık, ot – ağustos-ekim – kumlu sahil – 0-0 – KB Türkiye – Gürcistan –İstanbul, Zomguldak
9053	9054	9056	9058
Anthemis tinctoria – Boyacı papatyası Yaygın olan sarı çiçekli çok yıllık otsu bir türdür.
Bozdağ, haziran 2010
0356	0358c	0360
Anthemis sp
Foto – İzmir, Manisa
0372	0825	1013	6642	2490	0430
8454	8440	8450	8453	8467	2025
1823	1824	1910	3053	4466	3054
3777	3542	7757 spil, mayıs 2010	7758c spil, mayıs 2010		.
Anthemis sp
EÜBB, mayıs 2010
8439	8439c	8443
Arctium tomentosum – Dulavratotu 30-70 cm boyunda kaba görünüşlü iki yıllık otsu. Yapraklar kordat, kenarları dişli. Kapitula homogram diskoid, rasemus ya da kimoz durumlarda. İnvolukrum brakteleri çok seride, uçları kanca gibi kıvrılmış. Reseptakulum düz ve sık kıllı. Çiçekler mor.
Artemisia absinthium – Yavşanotu, Pelin otu, Acı pelin, Acı yavşan, Ak pelin, Büyük pelin
Çok yıllık, çalımsı ot – haziran-eylül – akarsu kenarı, tarla, yamaç, step – 0-2600 – K TR, Karasal Anadolu, G Anadolu – Ilıman Avrupa, ılıman Asya, K Afrika, K Amerika Osmaniye, Bolu, İstanbul, Kars, Hakkari, Kastamonu, Ağrı, Ankara, Antalya, Gümüşhane, İçel, Kahramanmaraş, Muş, Sivas, Tunceli, Bayburt, Karaman Kullanılan kısımları : topraküstü kısımları. Drog : hazirandan-eylül başına kadar olan çiçek açma döneminde toplanı kurutulmuş topraküstü kısımları. Karakteristik : özel kokulu, çok acı lezzetli, kinin acılığında bir drogtur. Yayılışı : Avrupa ve asya’da yayılış gösterir. Kuzey Amerika’nın doğusunda da bulunur. Ilıman bölgelerde çok miktarda kültürü yapılır. Ülkemizde Kuzey, Güney ve İç Anadolu’da yabani olarak bulunur. Kayalık yamaçları ve çorak toprakları sever. Yol ve çit kenarlarında bulunur. 1 metreye kadar boylanır. Çok yıllıktır. Dallar alternat dizilişlidir. Yarı çalı formundadır. Gövdesi kokulu, ince-ipeksi tüylü, yumuşak, kabartılı ve gri yeşil renklidir. Yaprakları üç parçalı, derin loblu, grimsi ya da beuazımsı yeşil renklidir. Üzeri ince gümüşi tüylerle kaplıdır. Bileşimindeki uçucuyağdan dolayı yapraklar hafif bir kokuya sahiptir. Kurumuş yaprakları da kokusunu korur. Çiçekdurumları çok sayıda, uçuk sarı ya da açık sarı renkte kapitulumlardan oluşur. Çiçeklenme zamanı haziran-eylül başıdır. Tohumu minik, kahverengimsi gri renkli ve armut şeklindedir. İçinde yassı, gri renkli, silindirik şekilli meyvesi bulunur. Bitkinin cins adı, tanrıça “Artemis” ten gelmektedir. Tür adı ise “apinthos-içilemeyen” sözcüğünden türetilmiştir. Çünkü drog, kinin acılığındadır. Eski Mısır’la ilgili Ebers Papirüsü’nde pelinotu ile ilgili kayıtlar vardır. Dioscorides’in eski Yunanca metinlerinde barsak kurtlarını dökücü olarak anılmaktadır. Romalı Plinius’da tedavide bu bitkiden yararlanmıştır. Çinliler burun kanamalarını durudurmak için burun deliğine bükülmüş bir pelin yaprağı koyarlar. Bazı böcekleri uzak tuttuğu için bahçecilikte diğer bitkilerle birlikte de kullanılmaktadır. Bitkinin İngilizce adı “Kurt ağacı – Wormwood” eskiden barsak kurtlarına karşı kullanılmasından ileri gelmektedir. Pelinotundan hazırlanan “Absint likörü” gibi alkollü içkileri içenlerde kronik zehirlenmeler, sinir bozuklukları ve sanrılar görülmesinden sonra 1908 yılında Avrupa’da yasaklanmıştır. Van Gogh da Absint likörünü çok miktarda ve uzun süre tüketmiş, bu bitkini toksik etkisi nedeniyle nörolojik semptomlar yaşamıştır. Uçucuyağın 15 gramı insanda komaya dönüşebilen kolvulsiyonlara neden olabilmektedir. Nörolojik semptomlar susuzluk hissi, uyuşukluk, hafıza kaybı, huzursuzluk, vertigo, tremor, parestezi, deliryum ve kasılmalar sonucunda ölüme kadar giden “Absintizm” adı verilen tablodan oluşur. Etkin maddeleri: uçucuyağ, seskuiperten laktonlar, flavonoitler, askorbik asit, kafeik asit, fenolikkarboksilik asitler. Etki ve kullanılışı: halk tıbbında kurt düşürücü olmasının yanısıra amenore ve dismenore durumlarında kullanılmıştır. Günümüzde sadece koleretik etkisi nedeniyle kullanılmaktadır. Temel kullanım alanı atonik ve dispeptik mide rahatsızlıklarıdır. Aynı zamanda güçlü bir aromatiktir. Bileşimindeki seskuiperten laktonlar dildeki acı tat reseptörlerini uyarırlar. Bu da mide sekresyonunu arttırır. Bu etkisi ve gastrik sıvı ve safra sekresyonunu uyarması nedeniyle istahsızlık, asit yokluğu ve azlığı durumlarında kullanılır. Uçucuyağından dolayı antimikrobiyaldir. Sulu ekstreleri insanda sıtmaya neden olan plasmodium falciparum parazitini inhibe eder. Dazaj ve kullanım: yetişkinlerde doz 2-3 gr/gün drogun sulu özütü şeklindedir. Bir kür 3-4 haftadan uzun sürmemelidir. Çay oalrak infüzyon şeklinde hazırlanır. Bir tatlı kaşığı drog üzerine 150 ml kaynar su eklenir, 5 dk ağzı kapalı olarak demlendikten sonra süzülür. İştahsızlık için yemekten önce, hazımsızlık için yemekten sonra içilir. Bal ile tadlandırılabilir. Saklama: iyice kapatılmış kaplarda ışıktan korumalı olarak saklanmalıdır. v Zeybek U, Haksel M. Türkiye’de ve dünyada önemli tıbbi bitkiler ve kullanımları. Argefar ve Sade Yayınları, Meta Basım, İzmir, 2010.
Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi, mayıs 2010
9659c	9660	9661c	9662c
Artemisia – Pelinotu Genellikle aromatik, bir, iki ya da çok yıllık otsular ya da çalılar. Yapraklar almaşlı ve genellikle parçalı. Kapitula küçük, homogam ya da heterogam, genellikle panikula, nadiren rasemosa benzer ve korimboz durumlarda. Çiçeklerin hepsi tüpsü. Çiçek tablası çıplak ya da bazen pilos tüylü. Papus yok. Çoğunluğu Kuzey Yarıküre’de yayılış gösteren 250 türü vardır. Ülkemizde 24 türü bulunur. bunlardan A.absinthum (acı pelinotu) Kuzey, İç ve Güney Anadolu’da su kenarlarında, tarlalarda, yamaçlarda ve steplerde yayılış gösteren kokulu çalımsı bir bitkidir.
Artemisia vulgaris – Yavşanotu, Ayvadana
Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi, mayıs 2010 Çok yıllık, ot – temmuz-eylül – boş alan, yol kenarı, nehir kenarı, çalılık yamaç – 0-2500 – K Tr, D Anadolu – Avrupa, Kafkafya, İran, Türkistan, Sibirya, K Afrika, K Amerika İstanbul, Kars, Hakkari, Bursa, Edirne, Elazığ, Giresun, Muş
9663c	9664	9666
Bellis – Koyungözü Genellikle gövdesiz, yaprakları rozet şeklinde olan, tek ya da çok yıllık otsular. Kapitula heterogam, radiat ve tek. Çiçek tablası konik ve çıplak. Dilsi çiçekler beyaz ve pembe, tüpsü çiçekler sarı. Avrupa ve Akdeniz Bölgesi’nde yayılış gösterir, 10 tür içerir. Ülkemizde 3 türü bulunur, bunlardan B.perennis çok yaygındır.
Bellis annua – Yıllık Papatya, Yıllık Çayır Papatyası
İzmir Tek yıllık, ot – şubat-mayıs – tarla kenarı, nemli alan, boş alan – 0-300 – KB Tr, B ve G Anadolu – Akdeniz bölgesi İstanbul, Antalya, İçel, İzmir, Muğla
4094c	4094
İzmir, mart 2010
6178	6183	6185	6186	6187	6188
Bellis sylvestris – Kır Papatyası, Ak Bubeçlik, Güney Çayır Papatyası
İzmir Çok yıllık, ot – eylül-ocak – tepe yamaçları, çakıllı toprak – 800 – KB Tr, B Anadolu – Akdeniz bölgesi İstanbul, Zonguldak, İzmir
1629	1628c	1631	1632
2511	1633	1634	9677	6204
6249	6250c	6251	6252c	6254	6255
6198	6200	6201	6201c	6202	6203
Spil, mayıs 2010
8043	8044	8045	8053	8054	8055
Calendula arvensis - Aynısafa, Altıncık
30-50 cm kadar boylanabilen, tek yıllık, otsu bir bitkidir. Güneşli yerleri, kumlu ve killi toprakları sever. Yeşil renkli gövdesi etli ve sulu yapıdadır, ince tüylerle kaplı olup köşelidir ve dallara ayrılır. Yaprakları yeşil renkli ve hafif tüylüdür, bitkinin tabanında kürek, daha yukarıda mızrak şeklindedir. Mart ayında başlayıp sonbahara dek açan çiçekleri sarı-turuncu renklidir. Taçyaprakları merkezden çevreye doğru düzgün yivler şeklinde sıralanır. Olgunlaşan çiçekleri 5-6 cm uzunlukta, bej renkli ve virgül şeklinde tohumlar verir. Bitki, bu tohumlarla çoğalır. Çiçeği saponin, karoten, uçucu yağ, acı esans, sterol, flavonit ve yapışkan bitki sıvısını içerir. Yunan mitolojisine göre bu çiçekler önceleri toprakta değildi. Onlar bir zamanlar orman perileriydi. Olipos Dağı’ndaki orman perilerinin hepsi güneş tanrısı Apollo’ya taparlardı. Perilerin dördü Apollo’nun ikiz kardeşi olan ay ve orman tanrıçası Artemis’e hizmet ediyorlardı. Bu dört peri Apollo’ya o kadar bağlıydı ki sürekli tartışıyor ve onun ilgisini çekmek için birbirleriyle rekabet ediyorlardı. Bir gün, Artemis onları yine Apollo için kavga ederlerken buldu ve bu rekabeti sonsuza kadar durdurmak için perileri aynısefaya çevirdi. 13. yy’da aynısefanın taç yaprağı “kalbi ve ruhu dinlendirmek” için kullanılırdı. 16. yy’da çorba, reçel ve jölelerde ve yağla peyniri renklendirmede kullanılırdı. Fransa’da “souci du jardin – bahçe sosu” ya da “güneş takipçisi” olarak adlandırılır ve taç yaprakları salataları süslerdi. Hristiyanlığın ilk günlerinde birçok tıbbi bitki yeni dinde benimsendi ve yeni adlar aldı. Aynısefaya Meryem Ana’nın onuruna “Marigolde” ya da “Mary’s Gold” adı verildi.
İzmir Tek yıllık, ot – ocak-haziran – ekili tarla, yol kenarı, boş alan, kayalık tepe yamacı – Dış Anadolu – G Avrupa, Kafkasya, İran, Afganistan Adana, Şırnak, Amasya, Antalya, Balıkesir, Bilecik, Çanakkale, Denizli, İzmir, Kocaeli, Sinop, Şanlıurfa
4279	4288	4273	4283	4283c	4285c
8109	1552	1554	1556
2665	2666	2667	1296c	.
1486	1487c	1490	1491c	1305c	1307
1347	1350	1351c	1353d	1354c	1355
Carduus nutans – Saka dikeni, Devedikeni
İzmir – Denizli – Bozdağ, haziran 2010
0113	0135	0179
0407	0411	0409	0408
Carduus tmoleus
Bozdağ, haziran 2010
1036	1038	1040	1039
Carduus sp
Bozdağ, temmuz 2010
1822	1823c
Carduus sp
Bozdağ, mayıs 2011
5361c	5363c	5381	5382
5383	5384	5387
Carlina corymbosa - Domuz dikeni
Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Asteridae » Asterales » Asteraceae » Carlina » Carlina corymbosa
İzmir
9464	9456	9454
Carthamus tinctorius – Aspir, Asfur, Boyacı aspiri, Hasbir, Haspir, Kurtum, Yalancı safran 25-35 cm boyunda tüysüz ve parlak beyaz gövdeli bir yıllık otsu. Yaprakları sapsız, kenarları dişli. Kapitula seyrek korimbozlarda. İnvolukrum brakteleri çok serili uçları sivri. Reseptakulum kıvrım ve palealı. Çiçekler sarı. Doğu Anadolu dışında ülkemizin diğer yörelerinde, özellikle de yol kenarlarında ve açık alanlarda çok görülürler. Köklerinden idrar söktürücü ilaç elde edilir.
Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi, mayıs 2010
9667	9668	9669	9670
Centaurea - Peygamber çiçeği, Gelin düğmesi Kapitula heterogam, diskoid ya da radiant. İnvolukrum brakteleri çok serili. Çiçek tablası kıllı. Çiçekler pembe, mor, mavi, sarı ya da beyazımsı. Papus skabros, barbellat ya da plumoz kılçıklı, genellikle kalıcı. Çoğunluğu Akdeniz Bölgesi’nde yayılış gösteren 700 türü vardır. Ülkemizde 178 türü bulunur.
Centaurea cyanus
Kazdağları, 2009
0002	0054
Bozdağ, haziran 2010
0778	0779	0780	0781	0782
Bozdağ, temmuz 2010
1656	1657c	1659	1660c	1661
Centaurea depressa - Acımık
Denizli 2007, NGBB mayıs 2010
8869	8870	8871	8872	8873	8874
8888	8889	8890	8891	9582
Centaurea solstitialis
Denizli
0081c
Centaurea solstitialis ssp solstitialis – Zerdali dikeni, Güneş çiçeği
Bozdağ, haziran 2010
0060	0062	0063	0067	0068	0070
Centaurea tchihatcheffii – Yanardöner – Sevgi çiçeği
NGBB, mayıs 2010 Endemik Tek yıllık, ot – mayıs-haziren – step, tarla – 900-1000 – O Anadolu – Türkiye Ankara, Afyonkarahisar
Ankara’nın Gölbaşı ilçesinin kıyısında Hacı Hasan Köyü civarında yer alan iki kilometrekarelik dar bir alanda sıkışıp kalan nadide bir çiçektir. IUCN kriterlerine göre tehlike altında (CR) olan, Bern Sözleşmesi’ne göre kesinlikle korunması gereken bir türdür.
9135	9137	9138	9138c	9139	9140c
9141	9142c	9143	9143c	9144	9148
9152	9153c	9154	9155	9156c	9157
Centaurea triumfettii - Peygamber çiçeği
4569
Centaurea sp
Bafa
3935	3934	4051
Centaurea sp
NGBB, mayıs 2010
9243	9244	9247	9248
Centaurea thirkei
Spil, mayıs 2010 – Bozdağ, mayıs 2011
7827	7829	7830	7831
7854	7855	7856	7976	5601d
5729c	5730	5731	5733	5734d	5736
5737	5738	5739c	5740	5860
Centaurea thirkei
Spil, mayıs 2010
8039	8040	8041	8042
Centaurea sp
EÜBB, mayıs 2010
8295	8296	8298			.

Asteraceae II

Asteraceae III