GENTIANACEAE - Kantarongiller

Bir ya da çok yıllık otsular, nadiren yarı çalımsı ya da çalılardır.yapraklar karşılıklı, basir ve stipulasızdır. Çiçekler dikazyum ya da monokaztum durumlarında, erdişi, ışınsal simetrilidir. Sepaller 5-4, birleşik, petaller 4-12 birleşik. Stamenler petal sayısı kadar. Pistil 1, ovaryum üst durumlu, parietal. Meyve septisit kapsuladır.

Kozmopolit olan aile 80 cins ve 900 tür içerir. Ülkemizde 7 cins ve 16 türü vardır. İlaç sanayinde kullanılır. birçok türü süs bitkisi olarak kullanılır.

Centaurium.

Karşılıklı ve sapsız yapraklı, tek ya da iki yıllık bitkilerdir. Periant daireleri 4-5 parçalıdır. Korolla pembe, sarı, mor ya da beyaz renktedir. Ülkemizde 5 türü bulunur.

Centaurium erythraea – Kırmızı Kantaron, Küçük Kantaron, Mide otu

Çeşme, nisan 2011

3717

3718d

3719c

3720c

3721c

3722c

3723c

3724c

3725c

3728c

3729c

3730c

3731c

3732d

3733c

3734c

3735d

3736d

Centaurium maritimum

Karaburun, nisan 2010

 

 

 

 

6558c

6559

 

 

 

 

Gentiana – Centiyan.

Çok yıllık, nadiren bir yıllık otsu bitkilerdir. Periant daireleri 4-5 parçalıdır. Çoğunluğu Kuzey Yarıküre’nin soğuk bölgelerinde yaşayan 600 türü vardır. Ülkemizde 12 türü bulunur.

Gentiana lutea  - Centiyan, Cintiyane, Defneyezit, Güşadotu, Kantaron-u kebir, Sarı Gentiyan, Sarı Centiyane, Sivri Kökü (Bozdağ-İzmir) – İng Yellow Gentian, Bitterwort, Alm Enzian, Fr Gentiane

Kullanılan kısımları : G.lutea bitkisinin kökleri, ilkbahardan ekim ayına kadar olan sürede toplanır. Temizlendikten sonra çabuk şekilde kurutulur. Yavaş kurutma köklerde fermantasyona neden olur, kökler kolay kırılır ve bozulur hale gelir. Rutubetle temas ederse şişmiş bir sünger haline gelir.

Yayılışı : orta ve Güney Avrupa dağlarında yaygındır. İspanya, Fransa ve Balkan ülkelerinin populasyonlarından drog elde edilir. Almanya ve Fransa’da az miktarda kültürü yapılır. Yabani populasyonlarının ithal ve ihraç konusundaki talep izinleri sadece İspanya ve Fransa populasyonlarına verilmektedir. Korunması gereken türler içinde listelenmiş bir drogtur.

Türkiye’de Doğu Karadeniz yaylalarında, Bursa-Uludağ ve İzmir-Bozdağ’da yer yer görülür. Genellikle 1500 metrenin üzerindeki yüksekliklerde rastlanır. Gölgeli dağ yamaçlarında, özellikle kalkerli topraklarda ve suya doymuş otlaklarda bulunur.

Özellikleri : Zayıf ama hoş, tatlımsı bir kokusu vardır. Önce nötral olan lezzeti çok kısa bir süre sonra kinin acılığına dönüşür.

100 cm civarında boylanabilen çok yıllık bir bitkidir. Dik bir gövde üzerinde mavi-yeşil, damarlanması belirgin, eliptik yaprakları vardır. Taban yapraklar alternat dizilişlidir. Yaprakların koltuklarından çıkan sapsız çiçekler gövdeyi çevreler ve bitkinin  uç kısmında toplanmışlardır. Kökleri kazık kök tipindedir. Bazen tek olarak bulunan ana kök, yan köklere de sahip olabilir. Radyal kambiyumludur ve parankimatik ksilleme de sahiptir. Bu kazık kök, 1 m kadar boya ve 7 kg kadar ağırlığa ulaşabilir. Centiyanların aynı amaçla ve bahçelerde süs bitkisi olarak kullanılan kırmızı, sarı, beyaz ve mor çiçekli pek çok türü bulunur.

Etkin maddeleri : iridit monopertenler, ksanton glikozitler, karbonhidratlar, piridin alkaloitleri, uçucuyağ, tripertenler.

Etki ve kullanılışı : iştah arttırıcıdır. Salya, mide ve pankreas sekresyonların, öncelikli olarak dildeki tat reseptörlerini uyaran bir reflekse bağlı olarak arttırır. Özellikle sekresyonun beyin fazını etkiler. Gastrik mukoza üzerine direkt etki yapar. Sonucunda gıdaların emilimi artar. Safra kesesini uyararak gıdaların barsağa geçişini hızlandırır. Bu etkisiyle dispepside kendisini kanıtlamıştır. Anoreksi, şişkinlik, aerofajide deneyime dayalı kullanımı vardır. Colitis ülseroza ve Crohn hastalığında ıgA seviyesini düşürür. Bu etkisi için tentür olarak kullanılması önerilir. Bronşiyal sekresyonu arttırdığı ve immunstimulan özelliği kanıtlanmıştır.

Ağız ve boğaz mukozasının kronik enfekyion hastalıklarında (kronik Stomatit, farenjit, pernisiyöz anami, atrofik glossit) çayı ile ağzı çalkalama ve gargara önerilmektedir. Bunların dışında sulu kök ekstrtesinin fungustatik etkisi de kanıtlanmıştır.

Kullanımı : hastanın acıya duyarlılığına göre doze edilmelidir. Etki gecikmeli olarak ortaya çıkar. Bu nedenle sıvı preparatlarının yemekten yarım saat önce alınması önerilir. Yetişkinler için doz 2-4 gr/G drog şeklindedir. 

Çay olarak kullanılacaksa, 1 tatlı kaşığı (1 gr) drog üzerine 150 ml kaynar su ya da soğuk su eklenir. 5 dk kaynatılır ya da soğuk suda 810 saat bekletilir ve süzülür. Tadını hafifletmek için bal ile tatlandırılabilir. Ilık ya da soğuk olarak günde 3 kez 1 çay fincanı içilir. Anorekside aç, hazımsızlıkta tok karnına alınmalıdır. Tentür olarak doz 1-3 g/G, sıvı ekstreleri için 2-4 gr/G’dür.

Yan etkileri : çay olarak alımı takiben nadiren baş ağrısı ortaya çıkabilir.

Kontrendikasyonları : mide ve duodenum ülseri.

Saklama : ışıktan korunmalı ortamlarda saklanmalıdır.

v       Zeybek U, Haksel M. Türkiye’de ve dünyada önemli tıbbi bitkiler ve kullanımları. Argefar ve Sade Yayınları, Meta Basım, İzmir, 2010.

Bozdağ, haziran 2010

 

 

 

 

1142

1143

 

 

 

 

Lisianthus sp

Kültür

 

 

4499

4502

4506

4498