LINACEAE - Ketengiller

Ağaçlar, çalılar ya da otsulardır. Yapraklar alternat ya da karşılıklı, basittir. Çiçekler kimoz ya da sinsinus durmunda, nadiren tek, erdişi, ışınsal simetrilidir. Sepaller 5, serbest; petaller 5, serbestir. Stamenler 5-çok, pistil 1, ovaryum üst durumlu, 3-5 lokulus ve karpellidir. Ovüller her lokulusta 2 adet, anatrop, plasentasyon eksenseldir. Meyve septisit kapsuladır.

Kozmopolit olan aile 13 cins ve 300 tür içerir. Ülkemizde 2 cins ve 39 türü vardır. Liflerinden yararlanılır, tohumlarından yağ elde edilir.

Linum.

Ot ya da küçük çalılardır. Yapraklar alternat, nadiren karşılıklı, tam; çiçekler tek ya da kimozlardadır. Sepal, petal, stamen ve karpeller 5. hemen hemen kozmopolit bir cins olup, yaklaık 300 tür içerir. Ülkemizde 38 türü bulunur.

Linum austriacum

Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Linales » Linaceae » Linum » Linum austriacum

 NGBB, mayıs 2010

 

8742

8744

8744c

8745

8745c

 

Linum bienne

Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Linales » Linaceae » Linum » Linum bienne

 Karaburun, nisan 2010 – Urla, mart 2010 – Bozdağ, mayıs 2011

 

 

6605

6606

4030

5113c

 

 

 İstanbul, mayıs 2010

 

9547

9548

9549

9551

9552

 

 Urla-Özbek, nisan 2011

 

 

4245d

4248d

4251e

4253d

.

 

Linum usitatissimum – Keten, Gökdün, Kirbas tohumu, Siyelek, Zeyrek tohumu

Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Rosidae » Linales » Linaceae » Linum » Linum usitatissimum

Ülkemizde geniş oranda kültürü yapılan, bir ya da iki yıllık, mavi çiçekli otsu bitlkilerdir. Gövdesinden keten lifleri elde edilir. Tohumları ise yağ bakımından zengin olup, boyacılıkta kullanılan keten yağı elde edilir.

30-90 cm boylanabilen, tek yıllık, otsu bir bitkidir. Dar, lineal, üç damarlı, tüysüz, sivri uçlu ve karşılıklı olmayan yaprakları, sapın üst kısımlarına doğru çıkan mavi çiçekleri vardır. Çiçekleri nadiren beyaz renkli olabilir. Korolla çao çabuk dökülür. Meyve kapsula tipinde ve yuvarlaktır. Ovaryum yalancı bölmelerle birlikte 10 gözlüdür. Bu gözlerde 8-10 tane tohum gelişir. Bu tohumlar 4-6 mm boyunda, 2-3 mm eninde ve 0,75-1,5 mmm kalınlığındadır. Tphumun bir ucu diğer ucundan daha yuvarlaktır. Ovoid, yassı, kokusuz taneler halindedir. Hilumu tohumun dar kısmında ve belirgindir. Tanelerin üzeri kırmızımsı kahverengi, parlak ve düzgün bir kabukla kaplıdır.

Yayılışı : ılıman ve tropikal bölgelerde doğal olarak yetişir. Tüm dünyada lif, tohum ve yağı için kültürü yapılır. Mısır mezarlarında bu bitkiden dokunan giysiler bulunduğu için bitkinin kökeninin Mısır olduğu düşünülür. En fazla keten üretimi yapan ülkeler Arjantin, ABD, Rusya, Kanada’dır.

Kullanılan kısımları : olgun tohumu (Lini semen) ve tohum yağı (Lini oleum)

Ketenin kullanımı insanlık tarihi kadar eskidir, binlerce yıl öncesine dayanır. “Linum” Latince “lif” anlamına gelir. Bu bitki gövdelerinden lif elde edilen bir kültür bitkisidir. Tür adı olan “usitatissimum” ise, “geniş kullanım alanlı” anlamına gelir. En eski yazılı kaynaklardan biri olan eski Mısır vergi kayıtlarında ketenle ödeme yapıldığından söz edilir. Eski Yunan ve Romalılar tarafından da y,yecek olarak kullanılırdı. Plinius ketenden, Mısır’ı İtalya’ya yaklaştıran bir bitki olarak söz etmiştir.

Olgunlaşmış tohumların kısa süre kavrulmasından sonra sıcak ekstraksiyon yöntemiyle elde edilen sabityağı, toksik ve kanserojendir. “Bezir yağı” adıyla bilinir. İçeriğindeki doymamış ağ asitlerinden linolenik asit, linoleik asit ve oleik asit sıcak ekstraksiyon sırasında çifte bağları tek bağa dönüşür ve havanın oksijeniyle bağlanma kapasitesi artar. Kolay kuruması buna bağlıdır. Kızılımsı esmer ya da yeşilimsi esmer renkli ve kıvamlı bu sıvı, yağlı boya, matbaa mürekkebi, vernik ve muşamba üretiminde kullanılır.

Keten tohumlarının “soğuk pres” yöntemiyle elde edilen sabityağı gısa amaçlı kullanılır. Bu amaçla kullanılacak olan tohumlar, organik tarım yöntemiyle tamamen doğal ve kontrollü yetiştirilmiş bitkiden temin edilmelidir. Geriye kalan kısım ise, özel bir yöntemle işlenip granül forma dönüştürüldüğünde, içerdiği doymamış yağ asitleri, protein, mineraller ve musilajca zengin olması nedeniyle diyet ve sağlıklı kilo verme ürünü olarak kullanım alanı bulan bir ürüne dönüştürülür.

Lifleri tekstik sanayinde kullanılır. Ham ya da işlenmiş olarak satışa sunulur.

Etkin maddeleri : musilaj, proteinler, sabityağ, fosfatitler, syanogenik glikozitler, steroller ve triterpenler, lignanlar, flavanoitler, peptitler, mineraller, LUTI (Linum usitatissimum tripsin inhibitörü).

Etki ve kullanılışı : keten tohumunun yapısında sabityağlar, musilaj yapısında karbonhidratlar, proteinler ve kabuktan elde edilen lignanlar olmak üzere dört temel madde grubu vardır. Keten tohumundan ilk aşamada sabityağ elde edilir. İkinci kademede protein, karbonhidrat ve lignanları ayrılır.

Tohumun kabuğundaki sert parlaklık saf lignandan kaynaklanır. Enterodiol ve enterolakton adlı liganlar hafif östrojenik ve antiöstrojenik etkileri olan bileşiklerdir. Bu nedenle keten tohumu, menopoz belirtilerinin azaltılmasında yararlanılan bir drogtur ve bu etkin maddelerin öztrojene bağlı kanserlerde önleyici rollerinin olabileceği bildirilmiştir. Lignanlar, hem toksik serbest radikalleri etkisiz hale getirir, hem de belirgin hormonal dengeleme özelliğine sahiptir.

Keten tohumu dahilen, irritabl kolon sendromu, divertikül, gastrit, Crohn hastalığının kısa süreli semptomatik tedavisinde kullanılır. Ketn tokumunun interlökin beta ve TNF-alfa üretimini engellediği ve romatoid artrit gibi enflamasyonlu hastalıklarda tedavi edici olarak kullanılabileceği gözterilmiştir.

Keten tohumunun müshil etkisi, epidermisteki musilaj ve tohum testasındaki liflerden (selüloz) ileri gelmektedir. Musilaj, barsak içeriğinin kıvamını yumuşatıp düzenleyerek peristaltik hareketi kolaylaştırır. Bu, mekanik bir etkidir. Bu etki ile dışkılamanın zamanı bile programlanabilir. Potasyum kaybına neden olmadığından diğer laksatiflere göre vantajjldırı. Kronik kabızlıkta sonuç alabilmek için 2-3 gün beklenmelidir.

Keten tohumlarının sert çeperi parçalanacak olursa sert tohum çeperi ucu açık keskin parçacıklara dönüşür. Musilaj hücreleri çeper parçalandığında 40 kata kadar şişer. İnce barsak cidarını bu keskin çeper uçları zedeleyebilir. Bu nedenle, tohumların sert kabuğundan ayrılarak ve çok küçük yuvarlak parçalara bölünerek granüllere dönüştürülmüş eczanelerde satılan ürünleri kullanılmalıdır. Bu granüllerin yemekten 30 dk önce bir çorba kaşığı alınıp üzerine 1-1.5 bardak su içilmesi ile lifler şişer ve tokluk hissi yaratır. Barsak iç yüzeyiyle yumuşak liflerin teması, barsak peristaltik hareketlerini düzenleyerek defekasyona neden olur. Ilık su kullanılırsa bu etki daha belirgin olur. Keten tohumu, safra asitlerinin barsaklarda bakterilerle teması sonucu, primer safra asitlerinin bir prokarsinojen olan sekonder safra asitlerine dönüşümünü azaltır. Tohumdaki lif maddelerinin karsinojenlerle bağlanması sonucu kolon protektif rol oynar. Barsak florasında yararlı bakterilerin çoğalmasını sağlayarak barsağın iyileşmesinde yardımcı olur.

Harici kullanımları, ağrı tedavisi, romatizma, iltihap giderici, göğüs yumuşatıcı ve öksürük giderici etkilerinden dolayıdır. Bu amaçla kullanılacaksa, sabityağın içerdiği bileşikleri deriden absorbe etmedeki avantajından yararlanmak için lapa formunda hazırlanır. Jelleşen polisakkaritler ve sabityağın içindeki bazı maddeler doku besleyici ve iltihap giderici özellikler gösterirler. Ağrılı iltihap şeklinde kendini gösteren deri hastalıklarında, ayrıca çıban, zona gibi durumlarda bundan yararlanılır. 30-50 gr keten tohumu  parçalanarak üzerine sıcak su konur. Şişen keten tohumu tülbent arasına alınarak sorunlu bölgeye uygulanır.

Ketenyağı, kolesterolü düşüren fitosteroller, E vitamini ve organomineraller açısından önemli bir kaynaktır. Antioksidan ve antikanserojen aktivite gösterdiği de belirtilmiştir. Ketenyağı salatalara, soğuk yemeklere, ezmelere, günde bir yemek kaşığı eklenerek çiğ olarak eklenip tüketilebilir. Ketenyağı harici olarak akıntısız deri hastalıklarında friksiyon ve kompres olarak kullanılabilir. Keten tohumu yağıyla 2-3 gün aralıksız nemlendirilen nasırlar bile yok olabilir. Keten tohumu kozmetikte de kullanılır.

Dozej : yetişkinler için her seferinde silme bir çorba kaşığı (10 gr) olmak üzere günde 3 kez kullanılır. Sütle birlikte alınmamalıdır. Musilaj maddeleri barsak çeperine tutunamadıkları için yeterince şişme gösteremezler.

Mutajenik hale gelebileceğinden yağ kesinlikle ısıtılmamalı ve sıcak yiyeceklere katılmamalıdır.

Sabityağı ve ambalajı açılmış granüle ürünle buzdolabında saklanmalıdır.

Tohumlar en az 10 kat suyla alınmazlarsa barsak tıkanıklığına neden olabilirler.

Emilimlerini geciktireceğinden diğer ilaçlarla beraber alınmamalıdır.

Saklama : hem drog, hem de yağı iyi kapalı kaplarda korunarak ve buzdolabında saklanmalıdır.

v  Zeybek U, Haksel M. Türkiye’de ve dünyada önemli tıbbi bitkiler ve kullanımları. Argefar ve Sade Yayınları, Meta Basım, İzmir, 2010.

 Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi, mayıs 2010

9734

9734c

9735

9736

9737c

9738c