URTICACEAE - Isırgangiller

Bir ya da iki evcikli, süt içermeyen, tek ya da çokyıllık otsular ya da çalılar, nadiren ağaçlar ya da tırmanıcılardır. Birçok cinsinde yakıcı tüyler bulunur. Yapraklar basit; almaçlı ya da karşılıklıdır. Çiçekler yaprak koltuklarında kimoz durumunda ya da tek çiçeğe kadar indirgenmiş, tek ya da iki eşeylidir. Periant ışınsal simetrili, 4-5 parçalı, erkek çiçekte Stamenler 4; filamentler tomurcukta çiçeğin ortasına doğru kıvrıktır. Çiçek açılınca filamentler aniden geriye doğru gider ve böylece polenler etrafa yayılır. Dişi çiçekte, Stamenler pul şeklinde körelmiş, ginekeum 1 pistilli, ovaryum üst ya da alt durumlu, 1 lokuluslu, 1 karpelli, 1 ovüllüdür. Plasentasyon bazaldir. Meyce kalıcı periant ile örtülü aken ya da drupadır.

Tropik ve subtropiklerde yayılış gösterir. Yaklaşık 45 cins ve 1000 kadar trü içerir. Ülkemizde 2 cins ve 9 türü vardır.

Urtica.

Yakıcı tüyler taşıyan tek ya da çok yıllık otsulardır. Yapraklar karşılıklı, basit ve kenarları dişli, stipulalıdır. Çiçekler tek ve iki eşeylidir. Pariantı 4 parçalı, erkek çiçeklerde periant parçaları eşit, dişi çiçeklerde dıştakiler çok küçüktür. Ilıman bölgelerde yayılış gösteren 35 türü vardır. Ülkemizde 5 türü bulunur.

Urtica dioica – Acı ısırgan, Büyük ısırganotu

Plantae » Tracheobionta » Magnoliophyta » Magnoliopsida » Hamamelidae » Urticales » Urticaceae » Urtica » Urtica diocia

Anavatanı Avrasya’dır. Kuzeyyarıkürenin ılıman bölgelerinde, özellikle duvar, çit ve tarla kenarlarında doğal olarak yetişir.

Kullanılan kısımları : yaprak (Urtica folium), topraküstü kısımları (Urtica herba), kök (Urtica radix).

Çoğunlukla Urtica dioica (büyük ısırganotu) ve bazen de Urtica urens (küçük ısırganotu) türlerinden drog elde edilir. Ticari madde olarak kullanılan drog, Orta ve Doğu Avrupa’da yabani olarak toplanır, Kuzey Amerika’da kültürü yapılır.

Karakteristikleri : taze yaprağın deri ile temasında ortaya çıkan yakıcı etkiye yaprak tüylerindeki hisyamin, serotonon gibi biyojen aminler ve organik asitlerden formik asit neden olur.

Urtica dioica adı, yaprağın üzerine dokununca yakan ince tüylerle kaplı olduğundan yakan anlamına gelen ‘urere’ ve iki ev anlamına gelen, erkek ve dişi çiçeklerin ayrı bireylerde olması (dioik-iki evcikli) durumundan dolayı 1dioica1 kelimelerinden türetilmiştir. Çok yıllık ve otsu bir bitkidir. 60-150 cm boylanır. Azot bakımından zengin topraklarda yetişir. Karşılıklı, çapraz olarak dizilen yapraklar, dekussat dizilişli, koyu yeşil renkli, saplı, oval ya da kalp şeklinde, dişli kenarlı ve yakıcı tüylerle kaplıdır. Yaprakların koltuğundan yeşilimsi renkli ve tek eşeyli çiçeklerin oluşturduğu çiçek kümeleri çıkar. Tüm ılıman iklimlerde, yerleşim bölgelerinde, orman içi açıklıklarda, 2400 metre yüksekliklere kadar yetişir. Yaygın bir türdür. Yaprakları, pazarlarda sebze olarak satılır. Belli belirsiz olan sarıntrak renkteki çiçekleri mayıs-eylül arasında açar. Yaprakları bu dönemde, topraküstü kısımları yıl boyunca, kökü sonbaharda toplanır.

Urtica urens : Küçük ısırganotu olarak bilinir. Tek yıllık, monoik (tek evcikli) bir bitkidir. Karşılıklı, çapraz dizilişli (dekussat) yaprakları açık teşil renkli, saplı, dişli kenarlı, 2-4 cm uzunlukta, oval ya da kalp şeklinde ve yakıcı tüylüdür. Yaprakların koltuğundan yeşilimsi renkli ve tek eşeyli çiçeklerin oluşturduğu çiçek kümeleri çıkar. Tüm ılıman iklimlerde, duvar kenarlarında ve harabeliklerde bolca bulunur.

Bu tıbbi bitkilerden çok eski dönemlerden beri çeşitli amaçlarla yararlanılmıştır. Dioscorides, bu bitkiyi yara tedavisi, idrar yolları hastalıkları, burun kanamaları, soulunum yolları hastalıklarında kullanmıştır. Hipppkrates, Plinius, Paracelcus gibi hekimler de bu bitkiden tıbbi amaçla yararlanmışlardır.

Haşlanarak sebze yemeği olarak, çorba ya da böreklerde kullanılarak tüketilir. Bitkinin trafiğe açık yol kenarlarından ve ilaçlama yapılan tarlaların kenarından toplanmamasına dikkat edilmelidir. Saçlara verdiği canlılık, parlaklık ve kepeğe karşı koroyucu etkisi iyi bilinir.

Taze ısırganotu yaprakları ve sapları bir gün suda bekletildiğinde içindeki formik asit suya geçer. Hazırlanan bu sulu çözelti mite denen küçük orhanizmalara ve afid adı verilen yaprak bitlerine karşı kullanılabilir.

Isırganotunun içerdiği etkin maddeler, çevre koşullarına (iklim, nem, gneşin şiddeti ve güneş alış süresi) ve toprak özellerine (asitlik derecesi, elektrolit dengesi, nemlilik oranı), mikrobiyolojik florasına göre değişiklik gösterir. Çevre koşullarını kontrol ederek etkin madde spektrumunun denetlenmesi mümkündür.

Yapraküstü kısımlarının etken maddeleri : flavanoitler, antosiyanlar, mineral tuzları (özellikle potasyum tuzları), steroitler, kumarinler, kafeik asit esterleri.

Etki ve kullanılışı : taze sıkılmış suyu idrar söktürücü ve romatizmal ağrılara karşı kullanılmaktadır. Safra yolu hastalıklarında ve kan yapıcı olarak da yararlanılır. Pankreatik enzim üretimini arttırır. Haricen yara iyileştirici olarak kullanılır. Özellikle yağlı saçlarda kepeklenmeyi azaltır. Saçı güçlendirerek saç dökülmesini önler. İçerdiği klorofil nedeniyle ağız kokusunu giderici preparatların terkibine girer. Isırganotu çiğneme preparatları sarımsağın istenmeyen kokusunun giderilmesinde yararlıdır (aynı amaçla maydonoz da kullanılır).

Kök drogunun etken maddeleri : lektinler, polisakkaritler, fenil propanlar, seramidler, steroller, kumarinler, yağ asitleri, monoterpendioller ve glikozitleri, tanenler.

Isırganotu kök drogu, halk tıbbında ödem giderici, enflamasyonu giderici (romatizma, prostat iltihabı) etkileri nedeniyle kullanılır.

Isırganotu çaylarının kullanımında iki gün önceden kafein ve alkol kullanımının kesilmesi önerilir.

Çay : 1.5 gr iyi kıyılmış drog üzerine 150 ml kaynar su eklenir. 10 dk, ağzı kapalı olarak demlenir ve süzülür. Ya da 150 ml soğuk suda kaynayıncaya kadar ateşte tutulur, 10 dk demlenip süzülür. Gün içinde birçok kez içilebilir. Gün içinde ez az 2 litre su alınmalıdır.

Isırganotu, östrojen hormonunun üretimini baskılar. Bu nedenle menopoz döneminde uzun süreli kullanımından kaçınılmalıdır.

Saklama : ışıktan korunmalı koşullarda sklanmalıdır.

v     Zeybek U, Haksel M. Türkiye’de ve dünyada önemli tıbbi bitkiler ve kullanımları. Argefar ve Sade Yayınları, Meta Basım, İzmir, 2010.

Foto – İzmir

2684

2685

2686

2687

2689

2690

9106

NGBB, mayıs 2010

 

9106

9107

9108

9111

9112

 

5258c

Bozdağ, mayıs 2011

 

 

 

 

5258c

5259c