İKİ YAŞAMLILAR – SÜRÜNGENLER

Kazım Çapacı

Fotoğrafların büyük halleri için üzerlerine tıklayınız …

Poster tasarımları : Filiz Sürcan KEMALOĞLU
Fikirler : AdaMerOS Herptil Türkiye Afiş Geliştirme Komisyonu

LACERTILIA (=SAURIA) = KERTENKELELER
Lacerta trilineata
Lacerta viridis’e çok benzer. Daha büyüktür (40-60 cm). Sırtta genellikle 3-5 uzunlamasına çizgi vardır. Ergin erkeklerin baş altı açık mavidir. Yurdumuzun her yerinde yaygındır.
Lacerta trilineata cariensis – İri Yeşil Kertenkele - Balkan Green Lizard
Lacertidae > Lacerta > Lacerta trilineata
Spil dağı, 2010
7888	7891	7892	7893	7894	7895
7897	7898	7899	7900	7901	7902
7904	7905	7906	7907	7909	7912
7913	7916	7917	7918	7918c	7919
Bozdağ, 2011
5322	5323	5330	5331	5331c	5339
5340	5341	5342	5343	5344	5345
5346	5347	5349	5350	5353	5355
Lacerta viridis – Yeşil Kertenkele, Zümrüt Kertenkele – Gren Lizard
Lacertidae > Lacerta > Lacerta viridis
34 cm boyundadır. Gençlerde sırtta uzunlamasına 2-4 çizgi vardır; erginde çizgiler kaybolur. Erkeklerin başının alt ve yanları mavidir. Bu renklenme dişide bejdir. Trakya, Batı Anadolu, Kuzeybatı Anadolu ve Karadeniz sahil şeridinde bulunur. açık araziler, çalılık ve sulak alanlar, orman ve orman kenarlarında görülür.
Kazdağları, 2009 - Edirne
0043	0041	0042	0039	0038	0040
4732
Anatololacerta anatolica anatolica – Anadolu Kaya Kertenkelesi
Bozdağ, 2011
5505	5506	5507	5508	5509	5509c
5509d	5510	5510c	5512	5513	5514
5514c	5517	5517c	5524	5527	5529
Anatololacerta anatolica anatolica – Anadolu Kaya Kertenkelesi
Bozdağ, 2011
5751	5752	5753	5754	5755	5755c
5756	5757	5758	5759	5760	5761
5763	5765	5766	5766c	5767	5768
Anatololacerta danfordi
Sudan uzak olmayan yerlerde, kayalık ve yığma taşlardan yapılmış duvarların arasında yaşar. Sırtı yeşilimsi kahverengidir, üzerinde siyah lekeler vardır. Üreme döneminde boyun tuğla kırmızısı, nadiren özellikle erkeklerde mavi renk alır. Batı ve Güney Anadolu ile Ege Adaları’nda bulunur.
Anatololacerta danfordi bleki – Toros Kaya Kertenkelesi
Anamur yayla, 2005
0821	1140	1163	1164	1168	1169
Laudakia stellio – Dikenli Keler
Ülkemizin her yerinde bulunur. kayalık yerlerde yaşar. Baş kısmı diken şeklinde çıkıntılıdır. Kuyruk pulları halkalar halinde sıralanmıştır. Başın alt tarafını örten pullar karinalıdır. Kulak deliği vardır. 40 cm’ye kadar boylanır. Kuzey Afrika, Güneydoğu Avrupa ve Güneydoğu Asya’da yayılış gösterir. Anadolu’da 2 alttürü vardır. L.s. stellio alttürü kuzeybatı (Ege), orta, güney ve güneydoğu Anadolu’da; L.s.daoni alttürü ise güneybatı Anadolu’da bulunur.
Bafa, Denizli
9039	9039c	9043	9045	9049
2425	4052	5723	0001	0003	1799
8463	8483	8493	8494	8807	2353
Apathya cappadocica – Kayseri Kertenkelesi
Boyu 25 cm’dir. Alt göz kapağındaki kenarı siyah 6-8 puldan oluşan yarı saydam pencere ayırıcıdır. Vücut rengi alttürlere göre değişir, sırtı genellikle mavimsi yeşildir. Gözünün üst kenarından geriye doğru iki şerit uzanır. Genellikle kayalık ve taşlık alanlarda, 2000 metreye kadar yükseklikte bulunur. Türkiye, Kuzey İran ve Irak’ta yayılır. Ülkemizde 5 alttürü vardır.
Anatololacerta sp
5502 Anatololacerta oertzeni	0019 – juv Anatololacerta sp - Aydın	3007 Anatololacerta sp – Anamur	3008 Anatololacerta sp – Anamur
Pseudopus apodus – Bacaksız Kertenkele, Oluklu Kertenkele
1-1.5 metre boyundadır. Vücudu silidir şeklinde ve bacaksızdır, yılana benzer. Göz kapakları ve kulak deliklerinin olmasıyla yılanlardan ayrılabilir. Mahmuz şeklinde arka bacak kalıntıları da vardır (yaşlı bireylerde daha belirgindir). Vücudun yan taraflarında, gönde ortasından anüse kadar oluk şeklinde birer girinti bulunur. bu girinti kısımlarda kemik plaklar olmadığından hayvan kolayca kıvrılır ve çabuk hareket eder; soluk aldığında bu kısımlar dışarı doğru çıkarak akciğer hacmini arttırır. Ergin ve gençlerin renk ve desenleri birbirinden çok farklıdır. Yamaç yerlerdeki fundalık, taşlık, çalılık ve bahçeliklerde bulunur. salyangoz ve çekirgeyle beslenir. Balkanlar, Kırım, Irak, İran, Kafkasya’dan Türkmenistan’a kadar geniş bir dağılım alanı vardır. Yurdumuzun her yerinde bulunur ve 2 alttürle temsil edilir.
Pseudopus apodus thracius
Batı Anadolu ve Trakya’da bulunur.
7219	7222
Ophisops elegans – Yılangözlü Kertenkele, Tarla Kertenkelesi
16 cm boyundadır. Serbest göz kapakları yoktur. Göz kapakları gözün önünde birleşerek saydam bir disk oluşturur. Balkanlar’ın güneyinden Ege ve Akdeniz adaları ile Güneybatı Asya’dan Pencap’a kadar yayılır. Az bitkili açık alanlarda, taşlı topraklı zeminde, bozkırda 2000 metre yüksekliğe kadar bulunur. Karadeniz Bölgesi dışında tüm yurdumuzda görülür.
İzmir
9859	8575
Ophisops elegans basoglui
Güney Anadolu’da Manavgat, Mersin’den İskenderun’a kadar yayılır.
8087	8088	8090
Ophisops elegans macrodactylus
Batı Anadolu ve Trakya’da yayılır.
0693
Ophisops elegans – Yılangözlü Kertenkele, Tarla Kertenkelesi
Nif Dağı, İzmir
6510	6513	6517	6518	6519	6520
6521	6522	6523	6524	6525	6528
6533	6534	6536	6538	6540	6542
6550	6559	6561	6565	6569	6575
6578	6587	6589	6592	6585	6584
Ablepharus kitaibelii - İnce Kertenkele
6241	6245	6247	6249	6252	6254
6258	6261	6262	6263	6264	6266
6267	6268	6269	6270	6272	6274
6282	6285	6286	6390	6391	6392
6393	6396	6398	6406	6409	6410
Hemidactylus turcicus turcicus – Geniş Parmaklı Keler, Türk Keleri, Süleymancık
Gekkota > Gekkonidae > Hemidactylus > Hemidactylus turcicus > Hemidactylus turcicus turcicus
10 cm boyundadır. Parmakların uç kısmı ince, kaide kısmında ise tutunmaya yarayacak yapılarla geniştir. Evlerde ışığa gelen böcekleri avlar. Gözbebekleri dikeydir. Akdeniz ve Karadeniz sahillerinden Hindistan’a kadar geniş bir yayılış gösterir. Ülkemizde tüm sahil bölgelerinde bulunur.
Mordoğan
3137	3138	1614	1613
1611	1622	1615
YILANLAR
Typhlops vermicularis - Köryılan
1270	6070	6074	6075	6083	6085
6088	6090	6178	6182	6211	6216
6239	6237	6236	6235	6209	6204
Eirenis modestus modestus - Uysal Yılan
1306	1317	1324	1339	6294	6296
6299	6300	6302	6303	6305	6306
6309	6312	6316	6317	6320	6321
6322	6324	6325	6327	6332	6336
6337	6338	6341	6344	6346	6349
6351	6352	6353	6354	6355	6357
6358	6360	6361	6361c	6363	6365
6366	6367	6368	6373	6377	6378
6380	6374	6371	6427	6446	6457
6459	6461	6467	6483	6490	6500
Dolichophis caspius (Hazer Yılanı) – Ophisops elegans (Yılangözlü Kertenkele)
Beypazara- Ankara, 2007
0742	0743	0744	0745	0746
Dolichophis caspius - Hazer Yılanı, Bozyörük
İzmir
0455	0461	0464	0465	0468	0471
9345	9353
Natrix tessellata – Su Yılanı
Ankara
5603	5606	5608	5609
Natrix tessellata – Su Yılanı
Edirne
4929	4937	4932	5854
Natrix natrix – Yarısucul Yılan, Küpeli Yılan
Zehirsiz olarak bilinse de aslında ağızlarında bir zehirli (parotid), bir de zehirsiz (üt dudak bezi) taşırlar; ancak, dişleri çok küçük olduğundan bu dişlerle insanın derisini delip zehiri akıtamazlar.
0164
CHELONIA (TESTUDINES=TESTUDINATA) – KAPLUMBAĞALAR
Testuda graeca ibera - Tosbağa
Testunidiae > Testudo > Testudo graeca > Testudo graeca ibera
0006	8116	8119	3850	3857	3861
2966	2967	2969	4337	4339	4340
8364	8368	8372	8374
Mauremys rivulata – Çizgili Kaplumbağa (Tatlısu Kaplumbağası)
Bataguridae > Mauremys > Mauremys rivulata
İzmir
0167	0177	7134	7145
Caretta caretta – Deniz Kaplumbağası
İzmir
2993
KURBAĞALAR
Hyla orientalis – Oryantal ağaç kurbağası
Mordoğan
3028	3031	3036
Pelophylax bedriagae – Levanten Ova Kurbağası
0035	0037	8745	8746	0973	0976
0981	1102	1103	1105	1115	1117
1119	3440	4930	4964	6878
7142	7143
Natrix natrix
7762	7749
Telescopus fallax
7700	0007
Ablepharus chernovii
6853
…
5553	5575	5603c	5642	5670	5694
5715	5727	5738	5752c	5858	5881
7311	7514	7572	4301	0009

5553 - Podarcis sicula - İstanbul Kertenkelesi - Italian Wall Lizard – Sakarya, 2011

5603c - Eremias strauchi - Step Kertenkelesi - Strauch's Racerunner - Ağrı, 2011

5575 - Laudakia caucasica - Kafkas Keleri - Caucasian Agama - Ağrı, 2011

5858 - 5881 - Anatololacerta anatolica - Anadolu Kaya Kertenkelesi - Anatolian Rock Lizard - Bozdağ, 23.10.2011

5715 - 5694 - Hemorrhois ravergieri - Kocabaş Yılan - Spotted Wipe Snake - Artvin, 2011

5727 – 5738 – 5752c - Vipera transcaucasiana - Kafkas Burunlu Engereği, Kafkas Boynuzlu Engereği - Transcaucasian Nose-horned Viper - Erişkin Erkek | Adult Male – Ordu, 28.08.2011

5670 - Eumeces schneiderii - Sarı Kertenkele, Keçemen - Schneider's Skink - Urfa, 2011

5642 - Phrynocephalus persicus - Topbaş Keler - Persian Toad Agama – Ağrı, 2011

7311 – A.budakii

Pseudepidalea variabilis - Değişken Desenli Gece Kurbağası
Eirenis decemlineatus

Copyright

Kazım Çapacı ©

Fotoğrafların her hakkı saklıdır.

Sitedeki fotoğrafların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması

"5846 sayılı Fikir  ve Sanat Eserleri Yasası" na göre suçtur.

İletişim : kazim.capaci@ege.edu.tr

İKİ YAŞAMLILAR – SÜRÜNGENLER

İKİ YAŞAMLILAR - AMPHIBIA

Eukaryota » Animalia » Chordata » Vertebrata » Amphibia

Amniyotik yumurtaya sahip olmayan bütün dört bacaklı omurgalıları içeren hayvanlar alemi sınıfıdır.

Değişkensıcaklı (ektotermik) hayvanlardır. Yaşamlarının bir kısmını karada, bir kısmını suda geçirdikleri için “iki yaşamlı” olarak adlandırılırlar. Günümüzde bilinen 6.922 ikiyaşamlı türü yaşamaktadır. İkiyaşamlıları ve sürüngenleri inceleyen bilim dalı “herpetoloji” adını alır.

İkiyaşamlılar gerek anatomi, gerekse fizyolojik açıdan balıklarla sürüngenler arasında yer alırlar. Omurgalıların su dışında yaşayan ilk grubudurlar.

SÜRÜNGENLER – REPTILIA

Eukaryota » Animalia » Chordata » Vertebrata » Gnasthosomata » Tetrapoda » Reptilia

Omurgalı hayvanlar aleminin yumurtlayarak çoğalan büyük bir sınıfıdır. Yılanlar, kertenkeleler, kaplumbağalar, timsahlar ve tuatara takımlarından oluşur.

Değişkensıcaklı (heterotermik) omurgalılardır. Evrimsel olarak amfibiyumlarla sabit vücut ısılı (homeotermik) hayvanlar arasındaki geçiş sürecini, denizden karaya kalıcı geçişi temsil ederler. Vücutlarının pul ya da benzer levhalarla haplı olması nem kaybını en az düzeyde tutmalarını sağlar, bu sayede kurak ortamlara çok iyi uyum sağlarlar.

Vücut ısılarını sabit tutmalarını sağlayacak metabolizmaya sahip olmadıkları için, vücut ısıları dış ortam sıcaklığına bağlı olarak değişir. Bu nedenle büyük kısmı ılıman iklim kuşaklarında yaşar. Ancak bu sayede kaslarının güç potansiyeli memelilerden 4, kuşlardan 2 kat daha fazladır.

Sürüngenlerin tümü akciğer solunumu yapar ve yumurtlayarak ürer. Bazı türlerde yumurtadan yavruların çıkması dişinin içinde olur.

En eski sürüngen fosillerine karbonifer döneminde rastlanmıştır.

Birçok kertenkele ve yılan, özellikle insanların tarım üsürnlerine zarar veren kemirgenlerin ve diğer bazı zararlı hayvanların yavru ya da yumurtalarını yedikleri için yararlı hayvanlardır.

YILANLAR

Vücutları uzun ve silindir şeklindedir. Bu nedenle iç organları asimetriktir. Sol akciğerleri körelmiştir, sağ akciğeri ise kuyruğa kadar uzar ve arka ucunda hava kesesi bulunur. avlarını yutarken (deniz yılanları da uzun süre su altında kaldıklarında) solunum yapamadıklarından bu keseden yararlanır.

1. Bacakları yoktur.

2. Göz kapakları bulunmaz. Gözleri daima açık görülür. Göz kapakları gözün önünde birleşmiş saydam bir disk oluşturur.toprak altında yaşayan bazı türlerde gözler körelmiş ve deri altına çekilmiştir.

3. Kulak delikleri yoktur.dış kulaklar körelmiştir, sadece iç kulak bulunur. topraktan gelen titreşimlere çok duyarlıdırlar.

4. Genellikle alt çenenin iki yarımındaki kemikler önde birbiriyle kaynaşmaz. Arada çok esnek bir doku vardır. Bu nedenle alt çene az çok genişleyebilir. Yılan öldüğünde aradaki yumuşak doku hemen çürür ve çene kemikleri birbirinden ayrılır.

5. Göğüs kemiği ve kemeri, kuyruk bölgesinde ise kaburga bulunmaz.

6. Erkeklerde iki tane çiftleşme organı (hemipenis) vardır. Kloak yarığı eninedir.

7. Dilleri uzun ve çatallıdır. Dil esas olarak koku almada rol oynar. Ağızlarını açmadan, başın üzerindeki yarıktan dillerini çıkararak hareket ettirirler. Bı sırada havadaki küçük parçacıklar dile yapışır. Daha sonra dilini içeri sokar ve ağız tavanındaki “Jacobson organı” adı verilen iki delikli organa sokar. Bu organın içini örten epitelyum dokusu kimyasal maddelere duyarlıdır (kemoreseptör). Jacobson organı, dil ve burun boşluğu epiteli sayesinde yılanların koku alma duyusu çok gelişmiştir.

8. İdrar kesesi yoktur. İdrar ve dışkı birlikte kloak yoluyla dışarı boşaltılır.

Bu özelliklerden bazıları kertenkelelerde de bulunabilir (bacaksızlık, göz kapağı yokluğu, kulak deliğinin olmayışı gibi). Ancak hiçbir kertenkelede bu 8 karakterin hepsi birden bulunmaz.

Bazı yılanlarda termoreseptörler bulunur. Çıngıraklı yılanlarda göz ve burun deliği arasında birer çukur vardır. Bunlar ısıya son derece hassas organlardır. Gece karanlığında avlarını vücut ısılarından yararlanarak tanır ve yakalarlar. Boğa yılanlarının bazılarında ısıya hassas bu organlar üst çene yanlarında beşer tanedir.

Yılan Zehirleri

Dünya genelinde zehirli-zehirsiz yılan ayrımı kesin olarak yapılamaz. Zehirlilik açısından bir kademeleşme söz konusudur. Zehirin iletimi ve dişlerin yapısı bakımından da büyük farklılıklar vardır.

Türkiye’de yaşayan yılanlarda zehirli-zehirsiz ayırımı.

1. Zehirli olanların başlarının üst kısmı, vücutta bulunan pullarun büyüklüğündeki pullarla kaplıdır, eğer plakalar varsa frontal ve supraokuler plakalar arasında küçük plakalar bulunur. Zehirsiz olanların başlarının üst kısmı plakalıdır ya da frontal plaka ile supraokuler plaka doğrudan temastadır.

2. Zehirlilerin anal plakaları çift, zehirsizlerin tektir.

3. Zehirlilerde gözbebeği dikey, zehirsizlerde yuvarlaktır.

4. Zehirlilerin kuyruğu genel olarak küt sonlanır, zehirsizlerin gittikçe incelir.

5. Zehirlilerde baş genellikle üçgen (armut) şeklindedir, boyun belirli, zehirsizlerde ise baş daha oval, boyun belirsizdir.

6. Zehirli yılanlar genellikle daha desenli, renkli, ovovivipar ve vivipar, zehirsizler ise ovipar ve daha sade desenlidir.

7. Zehirlilerde belirgin bir zehir dişi vardır. Zehirsizlerde böyle bir diş olsa da geride ya da çok zayıftır.

Yılan Zehirlerinde Önlemler

Yılanlar zehirlerini biriktirdikleri için en tehlikeli oldukları mevsim ilkbahar, en saldırgan oldukları mevsim yazdır. Avlarını aramaya çıktıkları gece ve sabahın erken saatlerinde daha sık ısırırlar. Çalı, odun ve taş aralarında bulunma olasılıkları fazladır. Bu nedenle odun kütüklerini yuvarlarken kendimize doğru çevirmemiz yerindedir. Otlak yerlerde gezerken, yılanın diş geçiremeyeceği kalın kumaştan pantolon ve bot şeklinde ayakkabı, gerekirse eldiven giyilmelidir.

Zehirli yılanlar genel olarak mekanlara girmez. Yıkık yerlerde bazen oldukça zehirli bir yılan olan Vipera lebetina bulunabilir. Ülkemizde evlerde bulunan yılanlar genellikle iki türe aittir (Elaphe situla ve Coluber ravergieri). İkisi de tamamen zehirsizdir.

Yığanların sığınabileceği ağaç oyuğu, altı boş taş, yıkık duvar, yığılmış odunlardaz uzak durulmalıdır. Yılanları korkutacak eylemlerden kaçınılmalıdır. Zehirli bir yılanla karşılaşınca sessizce geriye adım atarak ondan en az 2 metre uzaklaşılmalıdır. Tehlikeli yerlerde yürürken adımlara dikkat edilmeli, onların kaçması için ayaklar yere vurarak yürünmelidir. Geceleri ışık kullanmalı, zemine yatarak uyunmamalıdır.

Yılan Zehirinin Yapısı-Etkinliği

Avın ıslatılıp kaygan hale getirilmesini sağlayan tükrük bezlerinden bazıları değişerek zehir bezlerini oluşturmuştur. Bu zehir avın öldürülmesi yanısıra sindirilmesinde de kullanılır. genellikle bir savunma aracı olarak kullanılır. ilk saldırıda genellikle ısırmazlar. Zehirsiz yılanlar delme, yırtma ve küçük bir yara açmayla yetinir, genellikle çok az ağrıya neden olurlar.

Yılan zehirleri protez, kolinesterz, ribonükleaz, hyalüronidaz gibi enzimler ile en zehirli yılanlar olan Crotalus (çıngıraklı yılan)’lardaki crotamin gibi enzim etkisi göstermeyen proteinlerin karışımından oluşur. Bu bileşenlerin karışım oranı, moleküler ağırlıkları ve dolayısıyla etki dereceleri farklıdır. Engereklerde bulunan büyük moleküllü zehirlerin avın vücuduna yayılması oldukça yavaştır; çünkü bu moleküller (en azından ilk aşamada) lenf sistemiyle taşınırlar. Buna karşın Elapidae türlerinin zehirleri küçük moleküllü olduğundan kan yoluyla kolayca taşınırlar.

Zehirin mazı bileşenleri bizzat zehirli değildir, örneğin hücrelerarası maddelerin geçirgenliğini değiştirmek yoluyla zehirin etkisini arttırırlar.

a. Nörotoksik zehirler : santral sinir sistemi, periferik sinir sistemi, duyu organları üzerinde etkilidirler. Kaslar (özellikle diafram) üzerinde de etki gösterirler.

b. Hemolitik zehirler : kan ve dolaşım sistemi üzerinde etkilidirler. Eritrositleri yıkıma uğratanlar (hemolizinler), kan damarlarının iç yüzünü örten endoteli tahrip ederin kanın dışarı akmasına neden olanlar (hemorajinler), kanın pıhtılaşmasına neden olanlar (trombozlar), lökositleri ve immun sistemi bozanlar (sitolizinler), kanın pıhtılaşmasını engelleyenler (antikoagulanlar) olarak gruplara ayrılırlar.

Elapidae zehirleri genel olarak nörotoksiktir. Engerek zehirleri doku ve hücre yıkımı yapar. Hiçbir yılan zehiri sadece tek etki göstermez, genellikle birkaç tür belirti birden ortaya çıkar. Gruplar arasında hatta aynı grubun bazı cinsleri hatta türler arasında zehir etkisi açısından çok değişik etkiler görülebilir.

Proteroglyph yılanlar soktuklarında ısırılan yerde ilk olarak bir acı duyulur ve bu bölge civarında algılama kaybolur. Bacaklardan yukarıya doğru felç başlar, soluk alıp verme sık ve zor hale gelir, yüz morarır. Solenoglyph yılanların sokmasında ısırılan yer şişer, burada sürekli acı duyulur, kanama ortaya çıkabilir. Bu belirtiler yavaş yavaş vücudun diğer bölümlerine yayılır. İç kanamalar ortaya çıkar. Böbreklerdeki hasardan dolayı kanlı idrar, sindirim sistemindeki kanamadan dolayı kanlı dışkı görülür. Kusma, baş dönmesi, susama olur. Kobra yılanında her iki tip belirti bir arada görülür. Hafif zehirlenmelerde bu etkiler ya zayıf olarak görülür ya da bazıları hiç görülmez.

Yılan zehirinin etkinlik derecesi sadece zehirin çeşidine değil, yılanın yaşına, ısırmadan önce beslenip beslenmemesine, hatta çevre ısısına bağlı olarak değişir. Her hayvan her zehir çeşidine farkı tepki gösterir. Hindistan kobrasından alınan 1 gr zehir 20.000 kg atı, 10.000 kh insanı, 8300 kg farei, ancak 1250 kg köpeği öldürür. Mercan yılanları 2, çıngıraklıyılanlar 2-10, kobralar 15 insanı (70 kg ağırlıktaki) öldürecek zehire sahiptir.

Elapidae türleri genel olarak daha etkili zehire sahiptir. Ancak kobralar daha uzun ve etkili zehir dişlerine sahip olduklarından zehiri daha büyük bir etkinlikle şırınga ederler. Engerekler de ısırma eğiliminde olmadıklarından dolayı Elapidae türlerine göre daha zararsızdırlar. Engerekler en fazla, üzerime basıldıklarında, territoryal savunmada yumurta ve yavrularını korumada tehlikelidirler. Özellikle gece fare ve sıçan avlayarak beslenenler insanların yalınayak gezdikleri kumsal ve kırsal alanlarda geceleri tehlikeli olabilirler.

Yılanla beslenen kirpi gibi bazı hayvanlar yılan zehirine çok dayanıklıdır. Zehirli yılanları yiyen bazı zehirsiz tılanlar ise (en azından bazı türlerinkine) tamamen bağışıktır.

Isırılan yerin yaşamsal organlara uzaklığı, ısırılan kişi ve yılanın büyüklüğü zehirin etkisi açısından önemlidir. Yumurtadan çıkan yavru bile zehire sahiptir, ama güçlü değildir. Kızdırılmış yılan dişlerini daha derine batırır ve daha çok zehir akıtır. Bazen dişlerini batırsa dahi zehir akıtmayabilir, zehirin akıtılmasını santral sinir sistemiyle denetleyebilir. Türdaşlarını ısırdıkları görülmemiştir. Kendileri zehirlerine bağışık değildir.

Ülkemizde her yıl olasılıkla birkaç kişi yılan zehirlenmesinden ölmektedir.

Opisroglyp yılanların zehirleri konusunda bilgi azdır. Dişleri arkada olduğundan insanlara nadiren zarar verirler. Bazı zehirsiz yılanların üst dudakbezinden çıkan karışık zehirli maddeler tükrük salgısıyla karıştığı için tükrüğün enjekte edilmesi öldürücü etki yapabilir. Bu şekilde bir fare 30 dk içinde öldürülebilir (Natrix). Arazide raslanılan yılan iskeletlerinden uzak durmakta yarar vardır, sivri kısımlarına zehir birikmiş olabilir ve kemiklerin batmasıyla derimizin altına ulaşabilir.

Yılan Zehirlenmelerinde İlkyardım

Isırılan bireyi sakin ve hareketsiz olmaya yönlendirin. Çoğu zehirlenmelerde tıbbi müdahale olmadan birey eski haline dönebilir. Yara bölgesine kesinlikle masaj yapmayınız. Yarayı kesmeyiniz, turnike yapmayınız, herhangi bir kimyasal madde sürmeyiniz, ovmayınız. Sıcak bir şey ya da buz koymayınız, elektirk şoku uygulamayınız. Aspirin vermeyiniz.

Isırılan yerin 8-10 cm üzerinden kravat ya da mendille, nabız yitmeyecek derece sıkınız. Amaç, kan dolaşımını değil, lenf akımını önlemektir. Ülkemizdeki zehirli yılanlar engerek grubundan olduğundan ve bunların zehirleri büyük moleküllü zehirler yaşıdığından dolayı iletimleri lenf yoluyla olur. Isırılan yeri antiseptik bir maddeyle temizledikten sonra 5-8 mm derinlikte boyuna çizikler açılır, buradan lenf vantuz ya da ağız yoluyla emilir. Bu sırada ağza zeytinyağı gibi koruyucu bir sıvının alınması yararlı olur. Bir miktar zehir sindirim kanalına ulaşsa da herhangi bir zararı olmaz. Dağlama, potasyum permanganat sürme, buz koyma ve alkol içirmenin yararı kanıtlanmamıştır, bazen zararlı olabilir. Zehirin dağılımını yavaşlatmak için ısırılan yer ve bireyin hareketi olabildiğince kısıtlanmalıdır. En iyisi hemen tıbbi yardım alarak antiserum yaptırmaktır. Bazen zehirsiz yılanlar da insanı ısırabilir. Bunlar diş izinden tanınabilir. Eğer yılan ölü ya da diri yakalanmış ise doktora ulaştırılması önemlidir.

Yavaş yavaş ve az miktarlarda verilen yılan zehirleri bazı hayvanlarda bağışıklık gelişmesine neden olabilir. İnsanlarda da bağışıklığın yaratılabileceğine dair kayıtlar vardır. Atlara yavaş yavaş verilen zehir, antikor oluşumuna neden olur. Bu da serum olarak kullanılır. kural olarak her çeşit yılan zehiri için ayrı antikor hazırlamak gerekir. Bu nedenle mümkünse sokan yılanı tanımlamak çok önemlidir. Geniş spektrumlu serum üretebilmek için polivalent serumlar üretilmektedir. Üretilen serumlardaki anti zehir birleşikleri protein yapıda olduğundan bazen yaşamı tehdit edebilen alerjik tepkimelere yol açabilir. Bu nedenle türe özgü serum ve özellikle de yaşamsal tehlike var olduğunda, gelişmiş bir tıbbi merkezde uygulanmalıdır.

- Hindistan’da kobra (Naja naja)’ya tapılır ve zarar verilmez.

- Cleopatra gibi yılan zehiriyle öldürülmüş birçok kişi vardır.

- Roma’da esirler yılanlara sokturularak cezalandırılırlardı.

- Yunan mitolojisindeki tıp tanrısı Aesculapis, elinde bir yılanla temsil edilir (olasılıkla Elaphe longissima).

- Birçok dinde Adem ile Havva’nın cennetten kovulmasına neden olduğuna inanılır.

- Yılanların inek, keçi, koyun gibi hayvanlardan sür emdikleri doğru değildir.

- Bazı yılanlar eşli (erkekli ve dişili) yaşadıklarından bir yılan öldürülünce eşinin de geleceği inancı kesmen doğrudur.

- Tüm yılanların ancak %7’si zehirli olduğu göz önüne alındığında insana abartıldıkları kadar zararlı değildirler.

KAYNAKLAR

1. Budak A, Göçmen B. Herpetoloji Ders Kitabı. 2. Baskı. Ege Üniversitesi Yayınları, Fen Fakültesi Yayın No. 194. İzmir, 2008.

2. Demirsoy A. Türkiye Omurgalıları – Sürüngenler. İkinci Baskı. Çevre ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü. Ankara, 2006.