|
PEYGAMBERDEVELERİ – MANTOPTERA = MANTOIDEA Kazım
Çapacı |
||||||
|
Kitaplar |
||||||
|
Fotoğrafların
büyük hali için üzerlerine tıklayınız. |
||||||
|
Sınıf |
INSECTA |
|
14.
Takım |
Mantodea
(=Mantoptera=Mantoidea) =
Peygamberdeveleri ( |
|
Mantis religiosa |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1816 |
1816c |
1817 |
1818 |
1819 |
|
|
|
|
|
|
|
1820 |
1821 |
1822 |
1823 |
1823c |
|
Empusa fasciata |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3982 |
4139 |
4139c |
4019 |
4020 |
|
|
|
|
|
|
|
3944 |
3949 |
3958 |
3959 |
3963 |
|
|
|
|
|
|
|
3972 |
4006 |
4015 |
4040 |
4077 |
|
|
|
|
|
|
|
4079 |
4116 |
4122 |
4131 |
4020c |
|
… |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3607 |
3613 |
3621 |
3630 |
3636 |
|
… |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
0777 |
0780 |
0781 |
0781c |
0782 |
|
|
|
|
|
|
|
0783 |
0787 |
0798 |
0799 |
0804 |
|
|
|
|
|
|
|
0809 |
1023 |
1024 |
1030 |
1035 |
|
|
|
|
|
|
|
2194 |
2196 |
2196c |
2197 |
2198 |
|
|
|
|
|
|
|
2201 |
2201c |
2201d |
2202 |
2202c |
|
|
|
|
|
|
|
2203 |
2203c |
2204 |
2205 |
2206 |
|
|
|
|
|
|
|
2206c |
2206d |
2207 |
2207c |
2207d |
|
|
|
|
|
|
|
2208 |
2208c |
2209 |
2210 |
2211 |
|
|
|
|
|
|
|
2211c |
2212 |
2212c |
2213 |
2214 |
|
… |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2239 |
2240 |
2240c |
2241 |
2241c |
|
|
|
|
|
|
|
2242 |
2243 |
2244 |
2245 |
2246 |
|
|
|
|
|
|
|
2246c |
2255 |
2255c |
2259 |
|
|
… |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2535 |
2536 |
2537 |
2538 |
2539 |
|
|
|
|
|
|
|
2540 |
2541 |
2544 |
2545 |
2546 |
|
|
|
|
|
|
|
2547 |
2548 |
2550 |
2551 |
2551c |
|
|
|
|
|
|
|
2552 |
2552c |
2553 |
2554 |
2554c |
|
|
|
|
|
|
|
2555 |
2556 |
2557 |
2557c |
2558 |
|
|
|
|
|
|
|
2559 |
2560 |
2561 |
2562 |
2562c |
|
|
|
|
|
|
|
2563 |
2564 |
2566 |
2568 |
2568c |
|
|
|
|
|
|
|
2569 |
2569c |
2570 |
2571 |
|
|
… |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2726 |
2728 |
|
|
|
|
… |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
5998 |
5999 |
5999c |
6003 |
6005 |
|
|
|
|
|
|
|
6007 |
6009 |
6014 |
6018 |
6020 |
|
|
|
|
|
|
|
6030 |
6033 |
6172 |
6173 |
6175 |
|
|
|
|
|
|
|
6177 |
6180 |
6189 |
6193 |
6195 |
|
|
|
|
|
|
|
6198 |
6201 |
6211 |
6227 |
6257 |
|
|
|
|
|
|
|
6235 |
6237 |
6244 |
6251 |
6254 |
|
|
|
|
|
|
|
6270 |
6272 |
6271 |
6278 |
6281 |
|
|
|
|
|
|
|
6281c |
6282 |
6276 |
6262 |
6266 |
|
|
|
|
|
|
|
7930 |
7931 |
7933 |
7939 |
7945 |
|
|
|
|
|
|
|
7951 |
7953 |
8003 |
8005 |
8020 |
|
|
|
|
|
|
|
8046 |
8065 |
8072 |
8043 |
8013 |
|
… |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
9837 |
9842 |
9846 |
9858 |
9860 |
|
|
|
|
|
|
|
9862 |
9865 |
9869 |
9872 |
9874 |
|
|
|
|
|
|
|
9875 |
9876 |
9881 |
9887 |
9894 |
|
|
|
|
|
|
|
9896 |
9906 |
9908 |
9909 |
9912 |
|
|
|
|
|
|
|
9915 |
9916 |
9917 |
9926 |
9930 |
|
|
|
|
|
|
|
9940 |
9952 |
9954 |
9974 |
9992 |
|
|
|
|
|
|
|
9995 |
0001 |
0023 |
0028 |
0034 |
|
|
|
|
|
|
|
0037 |
0038 |
0039 |
0128 |
0148 |
|
… |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
0285 |
0286 |
0287 |
0289 |
0293 |
|
|
|
|
|
|
|
0295 |
0299 |
0322 |
0341 |
0348 |
|
|
|
|
|
|
|
3175 |
3188 |
3178 |
3192 |
3195 |
|
Sınıf |
INSECTA |
|
14.
Takım |
Mantodea
(=Mantoptera=Mantoidea) =
Peygamberdeveleri ( |
|
Genel görünüşleri
oldukça farklı olmakla beraber, hamamböceklerine en yakın gruptur.
Yırtıcı yaşama uyum olarak çok özelleşmiş ön
bacakları, kuvvetli olarak uzamış ön göğüs segmentleri göz önüne alınmazsa, yapısal olarak
büyük benzerlikleri vardır. Yaşam biçimleri de birbirlerine çok
benzer. Her iki takım da yumurtalarını birleştirerek bir
paket (ootheka) halinde bırakırlar.
Bazı sistematikçiler bu iki grubu “Ootheceria”
takımı altında birleştirir. Bulunan fosillerin
azlığı nedeniyle akrabalığın
kanıtlanması için yeterli değildir. Tersiyer’de bulunan
fosiller bugünkülere çok benzediğinden, takımın kökeni
konusunda fazla katkıları olmamıştır. Büyük
olasılıkla Mantodea da, Blattaria gibi Üst Karbon’dan Perm’e kadar yaşayan Protoblattoidea’dan türemiştir. Mantodea, Yunanca Peygamber
şeklinde demektir. Vücut yapıları : Oldukça büyük (1- Kutikulaları oldukça incedir, ancak
başta ve göğsün ön kısmında kuvvetice sklerotize
olmuştur. Bu kısımlar kitin çıkıntılar da
taşıyabilir. Bir çok türü, yeşil ya
da sarı-kahverenginin çeşitli tonlarındadır. Birçok türde
(örneğin Mantis religiosa) yeşil ve kahverengimsi bireyler yan
yana bulunur. Renk, gelişme evresindeki larval
deri değişimleri ve ergin yaşamı sırasında değiştirelebilir. Bazen göze çarpıcı
renklerde de olabilirler. Bu desenler normalde bacakların,
kalçaların iç kısmında vs saklanır,
korkutulduklarında gösterilirler. Desenler genellikle siyah beyaz renkte
olmakla beraber, diğer renklerde de olabilirler. Arka kanatlar birçok
türde sarımsı kahverengimsi ya da
kırmızımsıdır; bazen, özellikle dişilerde
parlak renklerle desenlenmişlerdir. Baş : Oransal olarak küçük ve
köşeleri yuvarlaklaşmış üçgen şeklinde olan
başları, pronotum tarafından
örtülmemiştir; her tarafa çok fazla hareketlidir. Bileşikgözleri
çok iyi gelişmiştir; yarım küre ya da koni şeklindedir,
aralarında üç tane noktagöz vardır.
Yandaki noktagözlerin altından çıkan çok segmentli antenler, kıl şeklinde; sadece Empusidae’de tarak şeklindedir ve nadiren vücudun
sonuna ulaşır. Kafa üçgeninin altında çiğneyici bir
ağız vardır (orthognati). Besinleri sadece
böceklerdir (özellikle sinekler, arılar, çekirgeler); larvaları
yaprakbitlerini yeğler. Büyük türleri kurbağa, kertenkele, hatta
kuşlara dahi saldırabilir. Yakalayıcı
bacaklarını öne doğru kaldırarak bir av geçene kadar o
konumda beklerler. Şimşek gibi kapanan, genellikle kuvvetli
dikenlerle donatılmış tibia ve femur makası, avın sımsıkı
tutulmasını ve ağza götürülerek tümüyle yenmesini sağlar.
Bacaklar, baştan çok daha ileriye uzatılabilir. Eremiaphila, avının
arkasından koşar. Beslendikten sonra dua eder gibi ön ayaklarıyla
ağız parçalarını temizlediği için peygamberdevesi ya
da allahayalvaranlar denir. Yakalayıcı
ayakları taşıyan birinci göğüs segmenti
diğerlerine göre çok daha uzundur ve birbiriyle kaynaşmış
diğer iki göğüs segmentiyle, serbestçe
her tarafa hareket edecek şekilde bağlanmıştır.
Bazı cinslrede (Choerododis) göğüs
plakası genişlemiştir. Bacaklar : Orta ve arka bacaklar yürüyücü
bacak tipindedir. Bacakların tümünde Tarsuslar 5 segmentli
ve uçta iki tırnaklıdır. Tehlikede olmadığı
sürece yavaş yürürler. Yürüme son iki bacak çiftiyle yapılır,
ön bacaklar avlanmanın dışında, ancak tırmanma
sırasında kullanılır. Abdomen : Göğüsle tümüyle
birleşmiş, 10 belirgin segmentten
oluşur, genellikle basıktır. Ses çıkarma kural
olarak yoktur. Erkekler eşlerini görme ile arayıp bulurlar,
kimyasal duyu organları da bir miktar rol oynayabilir. Çiftleşme : Sıcağı sevdiklerinden,
eşeysel aktivite sıcak günlerde artar. Erkeklerin,
yırtıcı olan dişilerine av olmadan yaklaşmaları
kolay değildir. Dişilerin algılama sistemlerindeki
açıklıklardan yararlanırlar. Erkek bir dişiye rast
gelirse hemen donmuş gibi hareketsiz kalır, ancak arasıra titreştirilen antenleriyle istek
dişiye açıklanır ve dişinin her hareketi dikkatle
izlenir. Dişinin dikkati başka yere kayar kaymaz dikkati çekmeden
sessizce arkadan yanaşırlar. Dişinin kuşkulu her
hareketine erkek aniden hareketsiz kalarak tepki gösterir. Erkeğin
dişinin tam arkasına yanaşması saatler sürer.
Dişinin anten uçlarına kısa bir dokunmadan sonra hemen
düşünün üzerine atar ve ön bacaklarını hızla dişinin
göğsünde çepeçevre kavuştururlar. Bu konumda erkek, antenlerini
dişinin antenlerine sürerek, dişiyi çiftleşmeye hazır
hale getirinceye kadar bekler. Daha sonra abdomenin ucunu yandan dişinin
abdomeninin ucuna doğru kaydırarak çiftleşme organını
dişininkine kitler. Spermalar bir spermatafor
aracılığıyla iletilir. Bu işlem 2-2.5
saat sürer. Bazen dişi, bu kavuşma sırasında
çiftleşmeyi sekteye uğratmadan sallayarak erkeği düşürür,
sımsıkı tutar ve baştan başlayarak onu yer.
Çiftleşme hareketlerinin denetimi abdomenin son segmentlerindeki
sinir düğümü tarafından sağlandığı için,
vücudun ön kısmı yense dahi çiftleşme yürütülebilir.
Başın özofagus gangliyonunun, hatta
göğsün yitirilmesi, çiftleşme işlemini biraz daha aktive eder.
Eğer erkek yenmemişse, çiftleşmeden sonra hemen yere atlayarak
hızla oradan uzaklaşır, bunda geç kalırsa dişiye av
olur. Bir kez çiftleşme, yumurtaların tümünün döllenmesi
için yeterlidir, ancak zaman zaman defalarca
döllenme görülebilir. Döllenmemiş
yumurtaların en fazla yarısından zayıf larva çıkar,
bunların da çok az bir kısmı her zaman dişileri yapacak
şekilde gelişir. Ilıman iklim
türlerinde (örneğin Mantis religiosa) sonbaharda başlayan embriyonik gelişme, uzun bir kış diyopozu ile kesintiye uğrar ve ancak ilkbaharın
yüksek sıcaklıklarında gelişmeye devam eder. Yumurta
evresi 7 ay kadar sürebilir. Genç larvalar ilk
avlarını yapmak üzere dal ve yapraklara tırmanırlar.
İlk avları yaprakbitleri gibi küçük ve yumuşak
hayvanlardır. Gittikçe daha büyük havyaları, hatta ırkdaşlarını
avlarlar. 5-10 kez deri değiştirirler, her
defasında vücut ağırlıkları iki kat olur. Deri
değiştirme için genellikle dik bir yüzey aranır, bu yüzeyde
baş yukarı gelecek şekilde asılı kalınır.
Larvalar yaşlandıkça antenlerini, bacaklarını, hatta özelleşmiş
yapı kazanmış yakalayıcı bacaklarını
yenileme yeteneklerini yitirirler. Erginler kural olarak
birkaç ay yaşar, soğuk ya da uygun olmayan mevsimler
başlayınca ölürler. Çoğu sıcağı seven
hayvanlardır ve işlevlerinin çoğunu özellikle günün sıcak
saatlerinde gerçekleştirirler. Bazı türleri de (Eremiaphia spp) akşam
karanlığında aktiftir. Bulundukları yere bağlı
kalmaları, göç eğilimi göstermemeleri, uçma yeteneklerinin
özellikle dişide kısıtlı olması nedeniyle
yayılışları sınırlıdır. Yumurta kokonları sürüklenerek yayılabilir. Tarım bitkilerine
zararları yoktur. Hem zararlı, hem yararlı böcekleri
yediklerinden biyolojik savaş açısından önemli
sayılmazlar. Bazı böcekçil
kuşların, sürüngenlerin ve büyük yapılı
yırtıcı böceklerin (Saga gibi) dışında önemli
düşmanları yoktur. Taşıdıkları bazı
uyarıcı renkleri göstererek ve ön bacaklarını tipik
şekilde tutarak düşmanlarını korkutmaya
çalışırlar. Bazen abdomenlerini kıvırarak, serkuslarını kanat damarlarına sürmek
yoluyla ses çıkarırlar. Korkutamayacaklarını
anlayınca ya yere düşerler ya da kaçmaya çalışırlar.
1. Fam. Eremiaphilidae – Çöl peygamberdeveleri : Kuzey Afrka
ve Önasya’nın çöl, çöl-bozkırlarında
yaşarlar. Vücutları kısa, tıknazdır. İnce uzunbacakları bunlara örümcek görünümü verir. En
büyükleri 5 cm’dir. Kum desenindeki renkleriyle çok
iyi gizlenirler. Akşam karanlığında aktiftirler.
Ülkemizde 3 türü vardır. 2. Fam. Empusidae – Tarak antenli peygamberdeveleri : Oldukça büyüktürler. Erkeklerinde
antenlerin iki taraflı tarak şeklinde olmasıyla kolayca
ayırt edilirler. Ülkemizde Empusa cinsine
bağlı 3, Bepharopsis
cinsine bağlı bir türü saptanmıştır. 3. Fam. Mantidae – Esas peygamberdeveleri : Takıma bağlı türlerin
büyük kısmı, bu familyanın içinde, yaklaşık 21
altfamilya halinde sıralanmıştır. Türlerin şekil ve
büyüklükleri çok değişkendir. Genellikle kanatlıdır, üst
kanat genellikle tekdüze renklidir. Femurların
altındaki dikenlerin bir uzun bir kısa dizilmesi familyaya özgüdür. En yaygın tür olan Mantis religiosa,
familyasının tipik yapısını gösterir. Fransa’dan
Japonya’ya kadar yaygındır, Amerika’ya sürüklenmiştir. Besin
seçimleri yoktur, avlayabilecekleri hareketli her tür hayvanı yerler.
Mayıs-haziranda larvalar yumurtadan çıkar. 3-4 ay içinde 6-7 deri değiştirerek , yeşil ya da sarı renkli
ergin evreye ulaşırlar. Erkekler 4- Bolivaria brachyptera : Ülkemizde yaygın olan
diğer bir türdür. Sarımsı- kahverengidir. Üst kanadı pronotumdam pek az uzun, erkekte çok daha kısa, anal
sahası siyah, stigmasının önünde
siyah bir benek vardır. Alt kanadın diskodiyal
alanından ortaya doğru uzanan iki koyu bant bulunur. Ülkemizde Amelinae altfamilyasına bağlı Ameles (2), Mantinae
altfamilyasına bağlı İris
(2), Armena (1), Hierodula (2), Mantis (1), Geomantis (1), Bolivaria (2), Rivetina (2) cinslerine ait toplam 14 tür
saptanmıştır. |
|
Copyright
Kazım Çapacı ©
Fotoğrafların her hakkı saklıdır.
Sitedeki
fotoğrafların izin alınmadan kopyalanması ve
kullanılması "5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri
Yasası" na göre suçtur.
İletişim
:
kazim.capaci@ege.edu.tr
Kaynaklar
1. Demirsoy Ali, Yaşamın Temel Kuralları –
Omurgasızlar/Böcekler – Entomoloji – Cilt II / Kısım II, 9.
Baskı, Meteksan Yayınları, Ankara
2006.