Kazım Çapacı'nın Peygamberdeveleri

PEYGAMBERDEVELERİ – MANTOPTERA = MANTOIDEA Kazım Çapacı
Ana Sayfa	Kuşlar-I	Kuşlar-II	Memeliler	Taksonomi	Çiçekler	Kitaplar
Kuşlar Hakkında	Kuş Adları Derlemesi	Kuş Gözlemciler	Türkiye’nin Kuşları	Kazım Çapacı	Türkiye Kuş Pulları	Kızlarım
Böcekler	Birgünsinekleri	Pervaneler	Çekirgeler	Kulağakaçanlar	Peygamberdeveleri	Yarımkanatlılar
Eşkanatlılar	Kınkanatlılar	Zarkanatlılar	Sinirkanatlılar	Pireler	Sinekler	Kelebekler
Güveler	Örümcekler	Kırkayaklar	Yumuşakçalar	Hamamböcekleri	Tespihböcekleri	Yarasa
Fotoğrafların büyük hali için üzerlerine tıklayınız.

Sınıf

INSECTA

14. Takım

Mantodea (=Mantoptera=Mantoidea) = Peygamberdeveleri (8 f, 2000 t)

Genel görünüşleri oldukça farklı olmakla beraber, hamamböceklerine en yakın gruptur. Yırtıcı yaşama uyum olarak çok özelleşmiş ön bacakları, kuvvetli olarak uzamış ön göğüs segmentleri göz önüne alınmazsa, yapısal olarak büyük benzerlikleri vardır. Yaşam biçimleri de birbirlerine çok benzer. Her iki takım da yumurtalarını birleştirerek bir paket (ootheka) halinde bırakırlar. Bazı sistematikçiler bu iki grubu “Ootheceria” takımı altında birleştirir. Bulunan fosillerin azlığı nedeniyle akrabalığın kanıtlanması için yeterli değildir. Tersiyer’de bulunan fosiller bugünkülere çok benzediğinden, takımın kökeni konusunda fazla katkıları olmamıştır. Büyük olasılıkla Mantodea da, Blattaria gibi Üst Karbon’dan Perm’e kadar yaşayan Protoblattoidea’dan türemiştir.

Mantodea, Yunanca Peygamber şeklinde demektir.

Vücut yapıları : Oldukça büyük (1-30 cm), yırtıcı kara hayvanlarıdır. Vücutları genellikle üstten basık, bazı türlerinde, özellikle çalıda yaşayanlarda (Leptocola) sopa şeklindedir. Göğüsleri genişleyenlerin boyun plakaları ve abdomenleri de genişleyerek kuru ya da yeşil yaprakları taklit etmişlerdir (Deroplatys, Choerododis). Zeminde yaşayanlarda vücut daha bodur ve kaçıp saklanmaya uyum yapacak şekildedir (Eremiaphila).

Kutikulaları oldukça incedir, ancak başta ve göğsün ön kısmında kuvvetice sklerotize olmuştur. Bu kısımlar kitin çıkıntılar da taşıyabilir. Bir çok türü, yeşil ya da sarı-kahverenginin çeşitli tonlarındadır. Birçok türde (örneğin Mantis religiosa) yeşil ve kahverengimsi bireyler yan yana bulunur. Renk, gelişme evresindeki larval deri değişimleri ve ergin yaşamı sırasında değiştirelebilir. Bazen göze çarpıcı renklerde de olabilirler. Bu desenler normalde bacakların, kalçaların iç kısmında vs saklanır, korkutulduklarında gösterilirler. Desenler genellikle siyah beyaz renkte olmakla beraber, diğer renklerde de olabilirler. Arka kanatlar birçok türde sarımsı kahverengimsi ya da kırmızımsıdır; bazen, özellikle dişilerde parlak renklerle desenlenmişlerdir.

Baş : Oransal olarak küçük ve köşeleri yuvarlaklaşmış üçgen şeklinde olan başları, pronotum tarafından örtülmemiştir; her tarafa çok fazla hareketlidir. Bileşikgözleri çok iyi gelişmiştir; yarım küre ya da koni şeklindedir, aralarında üç tane noktagöz vardır. Yandaki noktagözlerin altından çıkan çok segmentli antenler, kıl şeklinde; sadece Empusidae’de tarak şeklindedir ve nadiren vücudun sonuna ulaşır. Kafa üçgeninin altında çiğneyici bir ağız vardır (orthognati).

Besinleri sadece böceklerdir (özellikle sinekler, arılar, çekirgeler); larvaları yaprakbitlerini yeğler. Büyük türleri kurbağa, kertenkele, hatta kuşlara dahi saldırabilir. Yakalayıcı bacaklarını öne doğru kaldırarak bir av geçene kadar o konumda beklerler. Şimşek gibi kapanan, genellikle kuvvetli dikenlerle donatılmış tibia ve femur makası, avın sımsıkı tutulmasını ve ağza götürülerek tümüyle yenmesini sağlar. Bacaklar, baştan çok daha ileriye uzatılabilir. Eremiaphila, avının arkasından koşar. Beslendikten sonra dua eder gibi ön ayaklarıyla ağız parçalarını temizlediği için peygamberdevesi ya da allahayalvaranlar denir. Yakalayıcı ayakları taşıyan birinci göğüs segmenti diğerlerine göre çok daha uzundur ve birbiriyle kaynaşmış diğer iki göğüs segmentiyle, serbestçe her tarafa hareket edecek şekilde bağlanmıştır. Bazı cinslrede (Choerododis) göğüs plakası genişlemiştir.

Bacaklar : Orta ve arka bacaklar yürüyücü bacak tipindedir. Bacakların tümünde Tarsuslar 5 segmentli ve uçta iki tırnaklıdır. Tehlikede olmadığı sürece yavaş yürürler. Yürüme son iki bacak çiftiyle yapılır, ön bacaklar avlanmanın dışında, ancak tırmanma sırasında kullanılır.

Abdomen : Göğüsle tümüyle birleşmiş, 10 belirgin segmentten oluşur, genellikle basıktır.

Ses çıkarma kural olarak yoktur. Erkekler eşlerini görme ile arayıp bulurlar, kimyasal duyu organları da bir miktar rol oynayabilir.

Çiftleşme : Sıcağı sevdiklerinden, eşeysel aktivite sıcak günlerde artar. Erkeklerin, yırtıcı olan dişilerine av olmadan yaklaşmaları kolay değildir. Dişilerin algılama sistemlerindeki açıklıklardan yararlanırlar. Erkek bir dişiye rast gelirse hemen donmuş gibi hareketsiz kalır, ancak arasıra titreştirilen antenleriyle istek dişiye açıklanır ve dişinin her hareketi dikkatle izlenir. Dişinin dikkati başka yere kayar kaymaz dikkati çekmeden sessizce arkadan yanaşırlar. Dişinin kuşkulu her hareketine erkek aniden hareketsiz kalarak tepki gösterir. Erkeğin dişinin tam arkasına yanaşması saatler sürer. Dişinin anten uçlarına kısa bir dokunmadan sonra hemen düşünün üzerine atar ve ön bacaklarını hızla dişinin göğsünde çepeçevre kavuştururlar. Bu konumda erkek, antenlerini dişinin antenlerine sürerek, dişiyi çiftleşmeye hazır hale getirinceye kadar bekler. Daha sonra abdomenin ucunu yandan dişinin abdomeninin ucuna doğru kaydırarak çiftleşme organını dişininkine kitler. Spermalar bir spermatafor aracılığıyla iletilir. Bu işlem 2-2.5 saat sürer. Bazen dişi, bu kavuşma sırasında çiftleşmeyi sekteye uğratmadan sallayarak erkeği düşürür, sımsıkı tutar ve baştan başlayarak onu yer. Çiftleşme hareketlerinin denetimi abdomenin son segmentlerindeki sinir düğümü tarafından sağlandığı için, vücudun ön kısmı yense dahi çiftleşme yürütülebilir. Başın özofagus gangliyonunun, hatta göğsün yitirilmesi, çiftleşme işlemini biraz daha aktive eder. Eğer erkek yenmemişse, çiftleşmeden sonra hemen yere atlayarak hızla oradan uzaklaşır, bunda geç kalırsa dişiye av olur. Bir kez çiftleşme, yumurtaların tümünün döllenmesi için yeterlidir, ancak zaman zaman defalarca döllenme görülebilir. Döllenmemiş yumurtaların en fazla yarısından zayıf larva çıkar, bunların da çok az bir kısmı her zaman dişileri yapacak şekilde gelişir.

Ilıman iklim türlerinde (örneğin Mantis religiosa) sonbaharda başlayan embriyonik gelişme, uzun bir kış diyopozu ile kesintiye uğrar ve ancak ilkbaharın yüksek sıcaklıklarında gelişmeye devam eder. Yumurta evresi 7 ay kadar sürebilir.

Genç larvalar ilk avlarını yapmak üzere dal ve yapraklara tırmanırlar. İlk avları yaprakbitleri gibi küçük ve yumuşak hayvanlardır. Gittikçe daha büyük havyaları, hatta ırkdaşlarını avlarlar. 5-10 kez deri değiştirirler, her defasında vücut ağırlıkları iki kat olur. Deri değiştirme için genellikle dik bir yüzey aranır, bu yüzeyde baş yukarı gelecek şekilde asılı kalınır. Larvalar yaşlandıkça antenlerini, bacaklarını, hatta özelleşmiş yapı kazanmış yakalayıcı bacaklarını yenileme yeteneklerini yitirirler.

Erginler kural olarak birkaç ay yaşar, soğuk ya da uygun olmayan mevsimler başlayınca ölürler. Çoğu sıcağı seven hayvanlardır ve işlevlerinin çoğunu özellikle günün sıcak saatlerinde gerçekleştirirler. Bazı türleri de (Eremiaphia spp) akşam karanlığında aktiftir. Bulundukları yere bağlı kalmaları, göç eğilimi göstermemeleri, uçma yeteneklerinin özellikle dişide kısıtlı olması nedeniyle yayılışları sınırlıdır. Yumurta kokonları sürüklenerek yayılabilir.

Tarım bitkilerine zararları yoktur. Hem zararlı, hem yararlı böcekleri yediklerinden biyolojik savaş açısından önemli sayılmazlar.

Bazı böcekçil kuşların, sürüngenlerin ve büyük yapılı yırtıcı böceklerin (Saga gibi) dışında önemli düşmanları yoktur. Taşıdıkları bazı uyarıcı renkleri göstererek ve ön bacaklarını tipik şekilde tutarak düşmanlarını korkutmaya çalışırlar. Bazen abdomenlerini kıvırarak, serkuslarını kanat damarlarına sürmek yoluyla ses çıkarırlar. Korkutamayacaklarını anlayınca ya yere düşerler ya da kaçmaya çalışırlar.

1. Fam. Eremiaphilidae – Çöl peygamberdeveleri : Kuzey Afrka ve Önasya’nın çöl, çöl-bozkırlarında yaşarlar. Vücutları kısa, tıknazdır. İnce uzunbacakları bunlara örümcek görünümü verir. En büyükleri 5 cm’dir. Kum desenindeki renkleriyle çok iyi gizlenirler. Akşam karanlığında aktiftirler. Ülkemizde 3 türü vardır.

2. Fam. Empusidae – Tarak antenli peygamberdeveleri : Oldukça büyüktürler. Erkeklerinde antenlerin iki taraflı tarak şeklinde olmasıyla kolayca ayırt edilirler. Ülkemizde Empusa cinsine bağlı 3, Bepharopsis cinsine bağlı bir türü saptanmıştır.

3. Fam. Mantidae – Esas peygamberdeveleri : Takıma bağlı türlerin büyük kısmı, bu familyanın içinde, yaklaşık 21 altfamilya halinde sıralanmıştır. Türlerin şekil ve büyüklükleri çok değişkendir. Genellikle kanatlıdır, üst kanat genellikle tekdüze renklidir. Femurların altındaki dikenlerin bir uzun bir kısa dizilmesi familyaya özgüdür.

En yaygın tür olan Mantis religiosa, familyasının tipik yapısını gösterir. Fransa’dan Japonya’ya kadar yaygındır, Amerika’ya sürüklenmiştir. Besin seçimleri yoktur, avlayabilecekleri hareketli her tür hayvanı yerler. Mayıs-haziranda larvalar yumurtadan çıkar. 3-4 ay içinde 6-7 deri değiştirerek , yeşil ya da sarı renkli ergin evreye ulaşırlar. Erkekler 4-6.5 cm, dişiler 4-8 cm kadar olabilir. kalçalarının içindeki siyah renkle kolayca ayrıt edilirler.

Bolivaria brachyptera : Ülkemizde yaygın olan diğer bir türdür. Sarımsı- kahverengidir. Üst kanadı pronotumdam pek az uzun, erkekte çok daha kısa, anal sahası siyah, stigmasının önünde siyah bir benek vardır. Alt kanadın diskodiyal alanından ortaya doğru uzanan iki koyu bant bulunur.

Ülkemizde Amelinae altfamilyasına bağlı Ameles (2), Mantinae altfamilyasına bağlı İris (2), Armena (1), Hierodula (2), Mantis (1), Geomantis (1), Bolivaria (2), Rivetina (2) cinslerine ait toplam 14 tür saptanmıştır.

Mantis religiosa

1816	1816c	1817	1818	1819

1820	1821	1822	1823	1823c
Empusa fasciata

3982	4139	4139c	4019	4020

4020c	.
…

0777	0780	0781	0781c	0782

0783	0787	0798	0799	0804

0809	1023	1024	1030	1035

2194	2196	2196c	2197	2198

2201	2201c	2201d	2202	2202c

2203	2203c	2204	2205	2206

2206c	2206d	2207	2207c	2207d

2208	2208c	2209	2210	2211

2211c	2212	2212c	2213	2214

2239	2240	2240c	2241	2241c

2242	2243	2244	2245	2246

2246c	2255	2255c	2259

2535	2536	2537	2538	2539

2540	2541	2544	2545	2546

2547	2548	2550	2551	2551c

2552	2552c	2553	2554	2554c

2555	2556	2557	2557c	2558

2559	2560	2561	2562	2562c

2563	2564	2566	2568	2568c

2569	2569c	2570	2571

2726	2728

3630

5998	5999	5999c	6003	6005

6007	6009	6014	6018	6020

6030	6033	6172	6173	6175

6177	6180	6189	6193	6195

6198	6201	6211	6227	6257

6235	6237	6244	6251	6254

6270	6272	6271	6278	6281

6281c	6282	6276	6262	6266

7930	7931	7933	7939	7945

7951	7953	8003	8005	8020

8046	8065	8072	8043	8013