PEYGAMBERDEVELERİ – MANTOPTERA = MANTOIDEA

Kazım Çapacı

Ana Sayfa

Kuşlar-I

Kuşlar-II

Memeliler

Taksonomi

Çiçekler

Kitaplar

Kuşlar Hakkında

Kuş Adları Derlemesi

Kuş Gözlemciler

Türkiye’nin Kuşları

Kazım Çapacı

Türkiye Kuş Pulları

Kızlarım

Böcekler

Birgünsinekleri

Pervaneler

Çekirgeler

Kulağakaçanlar

Peygamberdeveleri

Yarımkanatlılar

Eşkanatlılar

Kınkanatlılar

Zarkanatlılar

Sinirkanatlılar

Pireler

Sinekler

Kelebekler

Güveler

Örümcekler

Kırkayaklar

Yumuşakçalar

Hamamböcekleri

Tespihböcekleri

Yarasa

Fotoğrafların büyük hali için üzerlerine tıklayınız.

 

Sınıf

INSECTA

14. Takım

Mantodea (=Mantoptera=Mantoidea) = Peygamberdeveleri (8 f, 2000 t)

 

Mantis religiosa

 

 

 

 

1816

1816c

1817

1818

1819

1820

1821

1822

1823

1823c

Empusa fasciata

 

 

 

 

3982

4139

4139c

4019

4020

3944

3949

3958

3959

3963

3972

4006

4015

4040

4077

4079

4116

4122

4131

4020c

…

 

 

 

 

3607

3613

3621

3630

3636

…

 

 

 

 

0777

0780

0781

0781c

0782

0783

0787

0798

0799

0804

0809

1023

1024

1030

1035

2194

2196

2196c

2197

2198

2201

2201c

2201d

2202

2202c

2203

2203c

2204

2205

2206

2206c

2206d

2207

2207c

2207d

2208

2208c

2209

2210

2211

2211c

2212

2212c

2213

2214

…

 

 

 

 

2239

2240

2240c

2241

2241c

2242

2243

2244

2245

2246

 

2246c

2255

2255c

2259

 

…

 

 

 

 

2535

2536

2537

2538

2539

2540

2541

2544

2545

2546

2547

2548

2550

2551

2551c

2552

2552c

2553

2554

2554c

2555

2556

2557

2557c

2558

2559

2560

2561

2562

2562c

2563

2564

2566

2568

2568c

 

2569

2569c

2570

2571

 

…

 

 

 

 

 

 

 

2726

2728

 

 

 

…

 

 

 

 

5998

5999

5999c

6003

6005

6007

6009

6014

6018

6020

6030

6033

6172

6173

6175

6177

6180

6189

6193

6195

6198

6201

6211

6227

6257

6235

6237

6244

6251

6254

6270

6272

6271

6278

6281

6281c

6282

6276

6262

6266

7930

7931

7933

7939

7945

7951

7953

8003

8005

8020

8046

8065

8072

8043

8013

…

 

 

 

 

9837

9842

9846

9858

9860

9862

9865

9869

9872

9874

9875

9876

9881

9887

9894

9896

9906

9908

9909

9912

9915

9916

9917

9926

9930

9940

9952

9954

9974

9992

9995

0001

0023

0028

0034

0037

0038

0039

0128

0148

…

 

 

 

 

0285

0286

0287

0289

0293

0295

0299

0322

0341

0348

3175

3188

3178

3192

3195

 

 

Sınıf

INSECTA

14. Takım

Mantodea (=Mantoptera=Mantoidea) = Peygamberdeveleri (8 f, 2000 t)

Genel görünüşleri oldukça farklı olmakla beraber, hamamböceklerine en yakın gruptur. Yırtıcı yaşama uyum olarak çok özelleşmiş ön bacakları, kuvvetli olarak uzamış ön göğüs segmentleri göz önüne alınmazsa, yapısal olarak büyük benzerlikleri vardır. Yaşam biçimleri de birbirlerine çok benzer. Her iki takım da yumurtalarını birleştirerek bir paket (ootheka) halinde bırakırlar. Bazı sistematikçiler bu iki grubu “Ootheceria” takımı altında birleştirir. Bulunan fosillerin azlığı nedeniyle akrabalığın kanıtlanması için yeterli değildir. Tersiyer’de bulunan fosiller bugünkülere çok benzediğinden, takımın kökeni konusunda fazla katkıları olmamıştır. Büyük olasılıkla Mantodea da, Blattaria gibi Üst Karbon’dan Perm’e kadar yaşayan Protoblattoidea’dan türemiştir.

Mantodea, Yunanca Peygamber şeklinde demektir.

Vücut yapıları : Oldukça büyük (1-30 cm), yırtıcı kara hayvanlarıdır. Vücutları genellikle üstten basık, bazı türlerinde, özellikle çalıda yaşayanlarda (Leptocola) sopa şeklindedir. Göğüsleri genişleyenlerin boyun plakaları ve abdomenleri de genişleyerek kuru ya da yeşil yaprakları taklit etmişlerdir (Deroplatys, Choerododis). Zeminde yaşayanlarda vücut daha bodur ve kaçıp saklanmaya uyum yapacak şekildedir (Eremiaphila).

Kutikulaları oldukça incedir, ancak başta ve göğsün ön kısmında kuvvetice sklerotize olmuştur. Bu kısımlar kitin çıkıntılar da taşıyabilir. Bir çok türü, yeşil ya da sarı-kahverenginin çeşitli tonlarındadır. Birçok türde (örneğin Mantis religiosa) yeşil ve kahverengimsi bireyler yan yana bulunur. Renk, gelişme evresindeki larval deri değişimleri ve ergin yaşamı sırasında değiştirelebilir. Bazen göze çarpıcı renklerde de olabilirler. Bu desenler normalde bacakların, kalçaların iç kısmında vs saklanır, korkutulduklarında gösterilirler. Desenler genellikle siyah beyaz renkte olmakla beraber, diğer renklerde de olabilirler. Arka kanatlar birçok türde sarımsı kahverengimsi ya da kırmızımsıdır; bazen, özellikle dişilerde parlak renklerle desenlenmişlerdir.

Baş : Oransal olarak küçük ve köşeleri yuvarlaklaşmış üçgen şeklinde olan başları, pronotum tarafından örtülmemiştir; her tarafa çok fazla hareketlidir. Bileşikgözleri çok iyi gelişmiştir; yarım küre ya da koni şeklindedir, aralarında üç tane noktagöz vardır. Yandaki noktagözlerin altından çıkan çok segmentli antenler, kıl şeklinde; sadece Empusidae’de tarak şeklindedir ve nadiren vücudun sonuna ulaşır. Kafa üçgeninin altında çiğneyici bir ağız vardır (orthognati).

Besinleri sadece böceklerdir (özellikle sinekler, arılar, çekirgeler); larvaları yaprakbitlerini yeğler. Büyük türleri kurbağa, kertenkele, hatta kuşlara dahi saldırabilir. Yakalayıcı bacaklarını öne doğru kaldırarak bir av geçene kadar o konumda beklerler. Şimşek gibi kapanan, genellikle kuvvetli dikenlerle donatılmış tibia ve femur makası, avın sımsıkı tutulmasını ve ağza götürülerek tümüyle yenmesini sağlar. Bacaklar, baştan çok daha ileriye uzatılabilir. Eremiaphila, avının arkasından koşar. Beslendikten sonra dua eder gibi ön ayaklarıyla ağız parçalarını temizlediği için peygamberdevesi ya da allahayalvaranlar denir. Yakalayıcı ayakları taşıyan birinci göğüs segmenti diğerlerine göre çok daha uzundur ve birbiriyle kaynaşmış diğer iki göğüs segmentiyle, serbestçe her tarafa hareket edecek şekilde bağlanmıştır. Bazı cinslrede (Choerododis) göğüs plakası genişlemiştir.

Bacaklar : Orta ve arka bacaklar yürüyücü bacak tipindedir. Bacakların tümünde Tarsuslar 5 segmentli ve uçta iki tırnaklıdır. Tehlikede olmadığı sürece yavaş yürürler. Yürüme son iki bacak çiftiyle yapılır, ön bacaklar avlanmanın dışında, ancak tırmanma sırasında kullanılır.

Abdomen : Göğüsle tümüyle birleşmiş, 10 belirgin segmentten oluşur, genellikle basıktır.

Ses çıkarma kural olarak yoktur. Erkekler eşlerini görme ile arayıp bulurlar, kimyasal duyu organları da bir miktar rol oynayabilir.

Çiftleşme : Sıcağı sevdiklerinden, eşeysel aktivite sıcak günlerde artar. Erkeklerin, yırtıcı olan dişilerine av olmadan yaklaşmaları kolay değildir. Dişilerin algılama sistemlerindeki açıklıklardan yararlanırlar. Erkek bir dişiye rast gelirse hemen donmuş gibi hareketsiz kalır, ancak arasıra titreştirilen antenleriyle istek dişiye açıklanır ve dişinin her hareketi dikkatle izlenir. Dişinin dikkati başka yere kayar kaymaz dikkati çekmeden sessizce arkadan yanaşırlar. Dişinin kuşkulu her hareketine erkek aniden hareketsiz kalarak tepki gösterir. Erkeğin dişinin tam arkasına yanaşması saatler sürer. Dişinin anten uçlarına kısa bir dokunmadan sonra hemen düşünün üzerine atar ve ön bacaklarını hızla dişinin göğsünde çepeçevre kavuştururlar. Bu konumda erkek, antenlerini dişinin antenlerine sürerek, dişiyi çiftleşmeye hazır hale getirinceye kadar bekler. Daha sonra abdomenin ucunu yandan dişinin abdomeninin ucuna doğru kaydırarak çiftleşme organını dişininkine kitler. Spermalar bir spermatafor aracılığıyla iletilir. Bu işlem 2-2.5 saat sürer. Bazen dişi, bu kavuşma sırasında çiftleşmeyi sekteye uğratmadan sallayarak erkeği düşürür, sımsıkı tutar ve baştan başlayarak onu yer. Çiftleşme hareketlerinin denetimi abdomenin son segmentlerindeki sinir düğümü tarafından sağlandığı için, vücudun ön kısmı yense dahi çiftleşme yürütülebilir. Başın özofagus gangliyonunun, hatta göğsün yitirilmesi, çiftleşme işlemini biraz daha aktive eder. Eğer erkek yenmemişse, çiftleşmeden sonra hemen yere atlayarak hızla oradan uzaklaşır, bunda geç kalırsa dişiye av olur. Bir kez çiftleşme, yumurtaların tümünün döllenmesi için yeterlidir, ancak zaman zaman defalarca döllenme görülebilir. Döllenmemiş yumurtaların en fazla yarısından zayıf larva çıkar, bunların da çok az bir kısmı her zaman dişileri yapacak şekilde gelişir.

Ilıman iklim türlerinde (örneğin Mantis religiosa) sonbaharda başlayan embriyonik gelişme, uzun bir kış diyopozu ile kesintiye uğrar ve ancak ilkbaharın yüksek sıcaklıklarında gelişmeye devam eder. Yumurta evresi 7 ay kadar sürebilir.

Genç larvalar ilk avlarını yapmak üzere dal ve yapraklara tırmanırlar. İlk avları yaprakbitleri gibi küçük ve yumuşak hayvanlardır. Gittikçe daha büyük havyaları, hatta ırkdaşlarını avlarlar. 5-10 kez deri değiştirirler, her defasında vücut ağırlıkları iki kat olur. Deri değiştirme için genellikle dik bir yüzey aranır, bu yüzeyde baş yukarı gelecek şekilde asılı kalınır. Larvalar yaşlandıkça antenlerini, bacaklarını, hatta özelleşmiş yapı kazanmış yakalayıcı bacaklarını yenileme yeteneklerini yitirirler.

Erginler kural olarak birkaç ay yaşar, soğuk ya da uygun olmayan mevsimler başlayınca ölürler. Çoğu sıcağı seven hayvanlardır ve işlevlerinin çoğunu özellikle günün sıcak saatlerinde gerçekleştirirler. Bazı türleri de (Eremiaphia spp) akşam karanlığında aktiftir. Bulundukları yere bağlı kalmaları, göç eğilimi göstermemeleri, uçma yeteneklerinin özellikle dişide kısıtlı olması nedeniyle yayılışları sınırlıdır. Yumurta kokonları sürüklenerek yayılabilir.

Tarım bitkilerine zararları yoktur. Hem zararlı, hem yararlı böcekleri yediklerinden biyolojik savaş açısından önemli sayılmazlar.

Bazı böcekçil kuşların, sürüngenlerin ve büyük yapılı yırtıcı böceklerin (Saga gibi) dışında önemli düşmanları yoktur. Taşıdıkları bazı uyarıcı renkleri göstererek ve ön bacaklarını tipik şekilde tutarak düşmanlarını korkutmaya çalışırlar. Bazen abdomenlerini kıvırarak, serkuslarını kanat damarlarına sürmek yoluyla ses çıkarırlar. Korkutamayacaklarını anlayınca ya yere düşerler ya da kaçmaya çalışırlar.

1. Fam. Eremiaphilidae – Çöl peygamberdeveleri : Kuzey Afrka ve Önasya’nın çöl, çöl-bozkırlarında yaşarlar. Vücutları kısa, tıknazdır. İnce uzunbacakları bunlara örümcek görünümü verir. En büyükleri 5 cm’dir. Kum desenindeki renkleriyle çok iyi gizlenirler. Akşam karanlığında aktiftirler. Ülkemizde 3 türü vardır.

2. Fam. Empusidae – Tarak antenli peygamberdeveleri : Oldukça büyüktürler. Erkeklerinde antenlerin iki taraflı tarak şeklinde olmasıyla kolayca ayırt edilirler. Ülkemizde Empusa cinsine bağlı 3, Bepharopsis cinsine bağlı bir türü saptanmıştır.

3. Fam. Mantidae – Esas peygamberdeveleri : Takıma bağlı türlerin büyük kısmı, bu familyanın içinde, yaklaşık 21 altfamilya halinde sıralanmıştır. Türlerin şekil ve büyüklükleri çok değişkendir. Genellikle kanatlıdır, üst kanat genellikle tekdüze renklidir. Femurların altındaki dikenlerin bir uzun bir kısa dizilmesi familyaya özgüdür.

En yaygın tür olan Mantis religiosa, familyasının tipik yapısını gösterir. Fransa’dan Japonya’ya kadar yaygındır, Amerika’ya sürüklenmiştir. Besin seçimleri yoktur, avlayabilecekleri hareketli her tür hayvanı yerler. Mayıs-haziranda larvalar yumurtadan çıkar. 3-4 ay içinde 6-7 deri değiştirerek , yeşil ya da sarı renkli ergin evreye ulaşırlar. Erkekler 4-6.5 cm, dişiler 4-8 cm kadar olabilir. kalçalarının içindeki siyah renkle kolayca ayrıt edilirler.

Bolivaria brachyptera : Ülkemizde yaygın olan diğer bir türdür. Sarımsı- kahverengidir. Üst kanadı pronotumdam pek az uzun, erkekte çok daha kısa, anal sahası siyah, stigmasının önünde siyah bir benek vardır. Alt kanadın diskodiyal alanından ortaya doğru uzanan iki koyu bant bulunur.

Ülkemizde Amelinae altfamilyasına bağlı Ameles (2), Mantinae altfamilyasına bağlı İris (2), Armena (1), Hierodula (2), Mantis (1), Geomantis (1), Bolivaria (2), Rivetina (2) cinslerine ait toplam 14 tür saptanmıştır.

 

Copyright

Kazım Çapacı ©

Fotoğrafların her hakkı saklıdır.

Sitedeki fotoğrafların izin alınmadan kopyalanması ve kullanılması "5846 sayılı Fikir  ve Sanat Eserleri Yasası" na göre suçtur.

İletişim : kazim.capaci@ege.edu.tr

 

Kaynaklar

1.       Demirsoy Ali, Yaşamın Temel Kuralları – Omurgasızlar/Böcekler – Entomoloji – Cilt II / Kısım II, 9. Baskı, Meteksan Yayınları, Ankara 2006.