|
CHİROPTERA = YARASALAR = UÇAN MEMELİLER =
GECEKUŞLARI = ABALIMEMELİLER Kazım
Çapacı |
||||||
|
Kitaplar |
||||||
|
Fotoğrafların
büyük hali için üzerlerine tıklayınız. |
||||||
|
PIPISTRELLUS Animalia » Chordata » Mammalia »
Chiroptera » Vespertilionidae » Pipistrellus
Pipistrellus : Avrupa, Kuzey Afrika ve Ortadoğu'ya kadar yayılan
küçük bir yarasa türüdür. Kulakları küçük ve yuvarlak,
kulakkapakları kısa ve yuvarlaklaşmış, mahmuzların
dış kenarında küçük bir deri lobu (epiblema) vardır.
Türler birbirinden dış özelliklerine göre ayrılır. CÜCE YARASA -
Pipistrellus pipistrellus (Schreber, 1774) Sinonim. Vespertilio pipistrellus Türkiye ve Avrupadaki en küçük yarasadır. Boy 3.5-4.5 cm,
kanat açıklığı 19-25 cm’dir.
Ağırlığı en fazla 5 gr’dır. Kromozom sayısı 2n = 44’tür.
Başparmak kısa, el eklemlerinin genişliği kadar uzundur.
Ağız-burun kısmı kısa ve geniştir.
Ayakları ve kuyruğu kısadır. Kulakları kısa ve
geniş, kulak kapağı küçüktür. Genellikle yerleşim
yerlerine ve su kenarlarına yakın yerlerde bulunur. Yazın
binalr, ağaç kovukları, kuş yuvalarının içinde;
kışın mağara ve galerilerdeki yarıklarda bulunur. Çatı
altılarını ve duvar yarıklarını yeğler.
Güneş battıktan hemen sonra uçmaya başlar. Uçuşu düz
hatta, hızlı ve kararsızdır. 1000 km kadar uzun
mesafelere göç eder. Göç, güneş battıktan yarım saat sonra
başlar. Bulundukları ortama çok bağlıdırlar, aynı
yere yeniden geri dönerler. Yazın dişiler 100 bireylik;
kışın dişi ve erkekler karışık olarak
100.000 bireylik koloniler oluştururlar. Kaydedilen en fazla yaşam süresi 16 yıldır.
Genellikle ormanlık tarım arazilerinde bulunur. Kırsal bölgede
çatılar ve binalarda, kültür alanları, parlak, açık arazilerde
de görülebilir. 45 kHz frekansta ses çıkarır. Diğer yarasalara
göre daha erken saatlerde, bazen günbatımından önce beslenmeye
çıkarlar. Güve, sivrisinek gibi küçük böceklerle beslenirler ve birkaç
saat sonra tüneklerine dönerler; gece boyunca birkaç kez beslenmeye
çıkabilirler. Tek bir cüce yarasa bir gecede 3000 böcek avlayabilir. Yazın binalarda ve ağaçlarda
tüneme eğilimindedirler. Kış aylarında da binalar ve
ağaçlarda bulunabilirse de, kilise gibi büyük binalar ve kilerleri
yeğler. Kasım ortalarından nisan başına kadar
kış uykusuna yatar. Kışın ılık günlerinde
de uçtukları görülür. Uçuşu hızlı ve çeviktir.
Yerden 5-10 m yüksekte uçar. Üreme :. Erkekler üreme döneminde
(ağustos-eylül) üreme alanlarını diğer erkeklere
karşı savunur. Dişiler tüneklerde erkeklerle çiftleşir.
Bir erkeğin yaklaşık 10 dişiden oluşan bir haremi
vardır. Sonbaharda çiftleşir, ilkbaharda doğururlar.
Gebelikleri 50-60 gün; duruma göre spermler saklanarak geciktirilebilir Yavrular haziran - temmuzda doğar.
İngiltere’de sıklıkla tek yavru yaparken, orta Avrupa’da iki
yavru doğar. Anne, yavrusunu sesi ve kokusundan tanır. Yavrular 3-4
haftada uçar hale gelirler ve ağustos-eylülde yuvayı terk ederler. Koruma : Tehdit altında olmayan,
yaygın yarasalardır. Ama son 10 yılda sayıları
giderek azalmıştır. Dağılım : Avrupa’dan
Kuzey Afrika’ya ve Orta Asya’ya kadar yayılmıştır.
Ülkemizde İstanbul, Bursa, Adapazarı, Konya, Antalya, İzmir,
Ankara, Hatay, Doğu Anadolu’dan kayıtları vardır. Avcısı (prdator ) : Büyük
Baştankara Yasal koruma : Avlanmaları
yasaktır. Tartışmalı alttürleri : pipistrellus, aladdin. Son zamanlarda “soprano pipistrelle”,
cüce yarasa’dan ayrı bir tür olarak değerlendirilmektedir.
Ekolasyon (ses dalgaları kullanarak nesnelerin yerini saptama) sesinin
45kHz yerine 55kHz olması dışında farkları yoktur. |
||||
|
|
|
|
|
|
|
8114 |
8104 |
8107 |
8108 |
8109 |
|
|
|
|
|
|
|
8110 |
8113 |
8118 |
8119 |
8120 |
|
CHİROPTERA - YARASALAR (2 alttakım, 17 familya, 1800
cins, 989 tür) Aktif uçma özelliği olan
hayvanlardır. Fosil kayotlarına göre uçma özelliklerini yakın
zamanda geliştirmişlerdir. Bu özellikleri metakarp ve ön üyelerdeki
parmak kemiklerinin iyice uzaması sonucu
kazanılmıştır. Esnek yapıdaki uçma derisi, omuz ile
ön üyelerin beşinci parmakları arasında gerilidir. Serbest ve
kısa olan birinci parmak uzunda tırnak bulunur. Bazı türlerde
arka üyelerle kuyruk arasında da uçma derisi vardır. Uçmada görev
tapan pektoral kaslar kuşlardaki gibi sternuma
bağlanmıştır. Uçarken kanatlar, kuşlarda olduğu
gibi üstten aşağı ve sonra geriye doğru
çırpılarak değil, sadece bir dönme hareketi gösterirler. Bu
sırada kanatların uç kısımları elips şeklindeki
bir yörünge üzerinde hareket eder. Büyük türlerde 10-12/dk olan kanat
çırpma sayısı, küçük türlerde 80/dk’ya kadar çıkar.
Kanatlar, hızlı hareket edenlerde ince ve uzun, yavaş hareket
edenlerde oldukça geniştir. Hızlı uçanlarda hız, saatte
50’km’ye ulaşır. Arka üyeleri küçüktür ve parmak
uçlarında çengel şeklinde tırnaklar vardır. Geceler
aktiftirler ve uçan böcekleri yakalayarak beslenirler. Su içmek için, uçarken
ağızlarını suya daldırırlar. Ön üyeler 5’er
parmaklıdır. 20-38 dişleri vardır. Beynin koku alma lobu
çok büyüktür. Plasenta disk şeklinde, uterus basit ya da iki
boynuzludur. Meme uçlarının sayısı 2’dir ve vücut ekseni
yönünde konumlanmıştır. Penşs tipi, penis peundulus
(sarkan penis)’tir, penis kemiği (bakulum) vardır. Genellikle tek
yavru doğururlar, yavru belirli bir süre anne tarafından
taşınır. Süt dşleri, annenin postuna tutunabilmek için
kancalıdır. Bazıları meyve,
bazıları böcek yer. Gündüzleri ağaçların
kovuklarında, mağarlarda, kanalizasyon galerilerinde ve terk
edilmiş evlerin çatılarında gizlenirler. Bu sırada
çoğu, arka parmaklarındaki tırnaklarla tutunarak,
başları aşağı gelecek şekilde asılı
olarak uyurlar. Bazı türleri çok iyi koşar ve
tırmanırlar. Meyve yiyen yarasalarda (Megachiroptera), diğer
gececil hayvanalrda olduğu gibi gözler çok iyi gelişmiştir. Bu
gelişmiş görme duyularına karşın, çok karanlık
gecelerde yönlerini saptayıp uçamazlar. Bunlar, ancak alacakarablıkta
aktiftirler. Bazı meyve yiyen yarasalar ekolasyon yöntemiyle çok
karanlıkta yönlerini ve besinlerini bulurlar (ekolasyon : ses
dalgaları çıkarıp, onların cisimlere çarparak geri
dönmesini algılama). Bu algılama mekanizması , “şekli
duyma” olarak da adlandırılmaktadır. Böcek yiyen yarasalarda
(Microchiroptera) ise gözler çok küçük, bazı türlerde iğne
başı kadar olmasına karşın, en karanlık
gecelerde bile yönlerini saptar ve besinlerini bulurlar. Yarasalar çoğunlukla yüksek
frekanslı (85.000 – 110.000 Hz), bazıları ancak 30.000 –
110.000 Hz ses dalgaları çıkarırlar. İnsanın üst
işitme eşiği ise 20.000 Hz’dir. Bazı gece kelebekleri
timpanal organlarıyla yarasaların çıkardıkları
sesleri duyarlar. Yarasalar insanların duyabileceği sesler de
çıkarırlar. Bu sesler genellikle rahatsız edildiğinde ya
da üreme döneminde duyulur. Yarasalarda koku ve tat alma
duyuları da oldukça gelişmiştir. Özellikle meyve yiyenler,
gece karanlığında besinlerini böyle bulurlar. Vücut
sıcaklıkları değişkendir; ılıman
kuşaktakiler kış uykusuna yatar.
Kışladıklarında ya da dinlenirken (gebelikleri
dışında) baş aşağı sarkarlar. Doğum
sırasında, genellikle yazın ve yavrulara bakım
sırasında dişiler bir araya toplanırlar. Bu sırada erkekler
ya tek yaşarlar ya da erkek toplulukları oluştururlar. Göğüs konumlu bir çift meme
uçları vardır.
Yarasaların çoğu her batında çıplak ve kör olan
bir yavru doğurur (sayı 4’e kadar çıkabilir). Üreme
zamanı yuva kurmazlar. Doğan yavru hemen annenin göğsüne
tırmanıp memelere yapışır. Bu sırada göbek
kordonu anneyle yavruyu halen bağlar. Daha sonra dışarı
çıkan plasentayı anne yer. Genellikle anneler gece uçuşundan
döner dönmez yavruları emzirir. Böcek yiyenlerde 6-7 haftada, meyve
yiyenlerde 4 ayda yavrular ergin hale gelir bağımsız yaşamaya
başlar. Meyve yiyenler gece uçuşlarında yavrularını
sırtlarında taşır ve meyvelerle besler. Bu nedenle böcek
yiyenler gibi uzun süre süt emmezler. Tropik bölgelerde yılda birden
fazla doğum yapabilirler. İkinci yılda eşeysel
olgunluğa erişir, 23 yıl kadar yaşarlar. Kan emerek hastalık
taşıyanlar dışındaki yarasalar, özellikle böcek
yiyenler insanlara çok yararlıdır. Türkiye’de kan emen yarasa
yoktur. Dünyada sadece 2 tür kan emerek beslenir. Bunların ikisi de
Güney Amerika’da bulunurlar; büyük memelilerden, onlara zarar vermeyecek
derecede kan emerek beslenirler. Türkiye’deki yarasaların çoğu
böceklerle beslenirler ve tarım için çok yararlıdırlar.
Türkiye’de görülen yarasalardan sadece mısır meyve yarasası,
meyve bahçelerinde zarar yaratabilir. Yarasaların bir kısmında
mevsimlik göç görülür. Gündüzleri mağaralarda ve oyuklarda (bazen bir
milyon birey) dinlenirler. En eski fosili Eosen katmanlarında
bulunmuştur. |
||||
|
SINIFLANDIRMA |
||||
|
1.
Alttakım – Megachiroptera = Meyve Yiyen Yarasalar (3 f, 4
af, 39 c, 150 t) 1.Fam. Pteropidae = Uçanköpekler
(32 c, 120 t) Mısır meyve yarasası (Rousettus
aegyptiacus) 2. Fam. Macroglossidae (5c, 6 t) 2.
Alttakım – Microchiroptera = Böcek Yiyen Yarasalar (16 f,
141 c, 839 t) 1. Fam. Rhinolophidae =
Nalburunluyarasalar = Atnalıburunlu Yarasalar (2c, 25 t) Büyük Nalburunlu Yarasa (Rhinolophus ferrumequinum) Küçük Nalburunlu Yarasa (Rhinolophus hipposideros) Akdeniz Nalburunlu Yarasası (Rhinolophus euryale) Blasius Nalburunlu Yarasası (Rhinolophus blasii) Mehely Nalburunlu Yarasası (Rhinolophus mehelyi) 2. Fam. Vespertilinonidae =
Düzburunlu Yarasalar (39 c, 322 t) Büyük Fare Kulaklı Yarasa (Myotis myotis) Fare Kulaklı Su Yarasası (Myotis daubentonii) Uzun Ayaklı Yarasa (Myotis capaccini) Sakallı Yarasa (Myotis brandtii) Bıyıklı Siyah
Yarasa (Myotis mystacinus) Bıyıklı Kahverengi
Yarasa (Myotis aurascens) Bıyıklı Nepal
Yarasası (Myotis nepalensis) Kirpikli Yarasa (Myotis emarginatus) Büyük Kulaklı Yarasa (Myotis bechsteini) Saçaklı Yarasa (Myotis nattereri) İran Saçaklı Yarasası
(Myotis schaubi) Akşamcı Yarasa (Nyctalus noctula) Küçük Akşamcı Yarasa (Nyctalus leisleri) Büyük Akşamcı Yarasa (Nyctalus lasiopterus) Geniş Kanatlı Yarasa (Eptesicus serotinus) Akdeniz Geniş Kanatlı
Yarasa (Eptesicus bottae) Çift Renkli Yarasa (Vespertilio murinus) Cüce Yarasa (Pipistrellus pipistrellus) Akdeniz Cüce Yarasası (Pipistrellus pygmaeus) Beyaz Şeritli Yarasa (Pipistrellus kuhlii) Sert Derili Yarasa (Pipistrellus nathusii) Savi Cüce Yarasası (Hypsugo savii) Kahverengi Uzun Kulaklı Yarasa
(Plecotus auritus) Gri Uzun Kulaklı Yarasa (Plecotus austriacus) Basık Burunlu Yarasa (Barbastella barbastellus) Uzun Kulaklı Çöl Yarasası
(Otonycteris hemprichi) Uzun Kanatlı Çöl Yarasası
(Miniopterus schreibersii) 3. Fam. Molossidae = Buldog
Yarasalar = Kuyruklu Yarasalar (10 c, 11 t) Buldog Yarasası (Tadarida teniotis) 4. Fam. Rhinopomatidae = Kapakburunlu
Yarasalar (1c, 4t) 5. Fam. Emballonuridae =
Serbestkuyruklu Yarasalar = Şemsiyekuyruklu Yarasalar (12 c, 52 t) Çıplak Karınlı Mezar
Yarasası (Taphazous nudiventris) 6. Fam. Noctilionidae =
Tavşanyarasalar (1c, 2 t) 7. Fam. Nycteridae = Oyukburunlu
Yarasalar (1c, 20t) 8. Fam. Megadermatidae (4c, 5t) 9. Fam. Hipposideridae (9c, 77t) 10. Fam. Phyllostomatidae =
Yaprakburunlu Yarasalar (53 c, 143t) 11. Fam. Desmodontidae =
Vampiryarasalar (3c, 3t) 12. Fam. Natalidae = Hunikulaklı
Yarasalar (1 c, 11t) 13. Fam. Furipetridae (2c, 2t) 14. Fam. Thyropteridae =
Vantuzluyarasalar) (1c, 2t) 15. Fam. Myaopodidae (1c, 1t) 16. Fam. Mystacinidae (1c, 1t) |
||||
|
Dünyada 18 familyaya bağlı
986 tür ; Türkiye’de 4 familyaya bağlı 30 tür yarasa vardır. Listede
TR’deki türler sarı ile yazılmıştır. |
||||
Copyright
Kazım Çapacı ©
Fotoğrafların her hakkı saklıdır.
Sitedeki
fotoğrafların izin alınmadan kopyalanması ve
kullanılması "5846 sayılı Fikir ve Sanat
Eserleri Yasası" na göre suçtur.
İletişim
:
kazim.capaci@ege.edu.tr
Kaynaklar
1. Demirsoy A. Yaşamın Temel
Kuralları – Omurgalılar / Amniyota (Sürüngenler, Kuşlar ve
Memeliler), Cil III- Kısım II, Beşinci baskı, Ankara, 2003.
2. Demirsoy A. Türkiye Omurgalıları
– Türkiye omurgalı faunasının sistematik ve biyolojik
özelliklerinin araştırılması ve koruma önlemlerinin
sapyanması – Memeliler. İkinci Baskı. Çevre
Bakanlığı, Ankara 1996.
3. BBC Science & Nature : Animals. www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/291.shtml
6. http://www.biolib.cz/en/taxon/id2279/